Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Ciekawostki
Zniszczenia podczas powstania warszawskiego 1944 r.

W literaturze przedmiotu (przewodniki Komitetu Pow您kowskiego, monografia Tadeusza M. Rudkowskiego) znajdziemy informacje, 瞠 najwi瘯sze straty Cmentarz Pow您kowski poni鏀 w czasie powstania warszawskiego. Por闚nanie "廝鏚e" wprawi這 mnie jednak w pewn konsternacj, bo to i owo nie zgadza si z "histori powszechn" dzia豉 wojennych.

Z lektury prac Borkiewicza, Dunin-W御owicza, Kirchmayera i innych autorytet闚1 wynika bowiem, 瞠 do 10 sierpnia 1944 r. Cmentarz Pow您kowski by praktycznie "ziemi niczyj". Owszem mia造 tam miejsce sporadyczne starcia, ale bez u篡cia ci篹kiego sprz皻u. Dopiero w dniach 10-11 sierpnia przez Stare Pow您ki przesz這 hitlerowskie natarcie, kt鏎e ostatecznie wypar這 powsta鎍闚 z okolicy. Dalsze dzia豉nia wojsk hitlerowskich na tym terenie ograniczy造 si do mordowania okolicznej ludno軼i, gdy centrum walk przenios這 si na Stare Miasto i 字鏚mie軼ie. O tym, co jeszcze dzia這 si na przedmie軼iu pow您kowskim do "wyzwolenia" Warszawy w styczniu 1945 r., dost瘼ne mi 廝鏚豉 milcz.

Tymczasem literatura po鈍i璚ona Starym Pow您kom podaje, 瞠 w豉郾ie podczas powstania sp這n窸o archiwum cmentarne (Szenic T. 1, s. 29), pociski artyleryjskie uszkodzi造 katakumby (Rudkowski, s. 333), wzniecaj帷 w nich po瘸r (Za bram wielkiej ciszy..., s. 47), na cmentarzu stacjonowa造 czo貪i i artyleria ostrzeliwuj帷e 字鏚mie軼ie (Nasza pami耩..., s. 16), ko軼i馧 zosta zbombardowany i cz窷ciowo sp這n掖 (Nasza pami耩..., s. 16), na dodatek stopieniu uleg造 dzwony (Szenic, T. 1, s. 29). Najbardziej pow軼i庵liwy okaza si Stanis豉w Marzy雟ki (nota bene odpowiedzialny za konserwacj ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza) pisz帷, 瞠 podczas nalot闚 hitlerowskich w sierpniu i wrze郾iu 1944 r. sp這n掖 tylko dach 鈍i徠yni cmentarnej, a nie ca造 budynek2.

Trudno uwierzy, 瞠by w pocz徠ku sierpnia Niemcy bombardowali swoje w豉sne pozycje (w okolicach Burakowskiej i Piaskowej znajdowa這 si podobno stanowisko artylerii, a 10 sierpnia na wie瘸ch ko軼io豉 ulokowano karabin maszynowy, zestrzelony zreszt tego samego dnia przez zdobyczny czo貪 "Magda")3. Rzeczywi軼ie dokonywano nalot闚 na stanowiska powsta鎍ze, ale wobec braku jakiejkolwiek obrony lotniczej by造 one zbyt precyzyjne, aby np. zamiast szko造 przy ul. 安. Kingi (dzi Zesp馧 Szk馧 im. Micha豉 Konarskiego) zbombardowa ko軼i馧 鈍. Karola Boromeusza (tak mi si przynajmniej wydaje ;)). Z kolei od po這wy wrze郾ia samoloty niemieckie by造 przep璠zane przez my郵iwce radzieckie4. Natomiast atak na Stare Miasto prowadzony by g堯wnie od zachodu i po逝dnia, a z p馧nocy oddzia造 p趾 Schmidta ruszy造 od fortu Traugutta i Dworca Gda雟kiego, a nie Pow您ek5.

Je郵i wi璚 nadal pozostajemy przy chronologii ostatnich lat okupacji hitlerowskiej, to w gr wchodz tylko dzia豉nia zwi您ane z ofensyw radzieck, rozpocz皻 jednak dopiero 16 stycznia 1945 r. Co prawda tu po upadku powstania zacz皻o budowa umocnienia Twierdzy Warszawa m.in. przy linii kolejowej otaczaj帷ej Cmentarz Pow您kowski ulokowano stanowisko artylerii. W praktyce wojsko niemieckie czmychn窸o ze stolicy, zanim 1. Armia Ludowego Wojska Polskiego przekroczy豉 Wis喚, a legendy o zaciek造ch walkach "wyzwole鎍zych" s... no c騜, legendami ;)6.

A jednak zdj璚ia lotnicze nie k豉mi. Na fotoplanach z czerwca 1945 r. (zob. Serwis mapowy m.st. Warszawy) wida, 瞠 zabudowania kancelarii s wypalone, ko軼i馧 straci kopu喚 i dach (ale utrzyma造 si sklepienia!), natomiast katakumby nie mia造 dachu od strony zachodniej. Kto i kiedy dokona jednak tych wszytkich zniszcze?

W 鈍ietle prac historyk闚 powstania warszawskiego wydaje si prawie pewne, 瞠 to nie w 1944 r. Cmentarz Pow您kowski ucierpia najbardziej. Tym samym wiarygodno軼i zyskuje "wersja wydarze", podana przez Mariana Kielarskiego, kt鏎y do嗆 konkretnie opisa skal zniszcze, spowodowan przez bombardowania 1939 r. (hitlerowskie) i 1942 r. (sowieckie)7.

Oprac. Sowa
26.12.2011.

Przypisy

  1. Oprac. na podst.: A. Borkiewicz, Powstanie warszawskie : zarys dzia豉 natury wojskowej, Warszawa 1964 ; K. Dunin-W御owicz, Warszawa w latach 1939-1945, (Dzieje Warszawy ; t. 5), Warszawa 1984 ; J. Kirchmayer, Powstanie warszawskie, Wyd. 8, Warszawa 1978, K. M鏎awski, K. Oktabi雟ki, L. 安ierczek, Wola - warszawskie Termopile 1944 : przewodnik historyczny po miejscach walk i strace z dni Powstania Warszawskiego, Wyd. 2 popr., (Warszawskie Termopile), Warszawa 2000 ; oraz dzi瘯i ogromnej wiedzy kolegi whatfor.
  2. S. Marzy雟ki, Ko軼io造 warszawskie w ruinie i w odbudowie 1939 - 1945, Warszawa 1946, s. 13-14, 29.

    Potwierdza to r闚nie odr璚zna notatka w Zbiorze Koroty雟kich. - Zbi鏎 Koroty雟kich, sygn. 19719, Archiwum m.st. Warszawy.

  3. A. Borkiewicz, Powstanie warszawskie : zarys dzia豉 natury wojskowej, Warszawa 1964, s. 140 ; J. Kirchmayer, Powstanie warszawskie, Wyd. 8, Warszawa 1978, s. 269 informacje kolegi whatfor.
  4. K. Dunin-W御owicz, Warszawa w latach 1939-1945, (Dzieje Warszawy ; t. 5), Warszawa 1984, s. 324.
  5. A. Borkiewicz, Powstanie warszawskie : zarys dzia豉 natury wojskowej, Warszawa 1964, s. 162.
  6. Szczeg馧owy opis dzia豉 w l. 1944-1945 r. zob. np.: P. Rozwadowski, Warszawa 1944-1945, Warszawa 2006.
  7. M. Kielarski, Pow您ki - miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951]. Zob. te Dzieje XX stulecia. II wojna 鈍iatowa.


Do g鏎y