Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Pierwsze chwile
Fundacja cmentarza

Historia za這瞠nia Starych Pow您ek przyprawia mnie o pewn frustracj. Niby wiadomo do嗆 wiele np. daty, nazwiska itp. A jednak, kiedy zaczynamy przegl康a poszczeg鏊ne opracowania, por闚nywa zachowane informacje, okazuje si, 瞠... nic si nie zgadza! Dotyczy to zar闚no samej nekropolii, jak i ko軼io豉.

W dotychczasowej "pow您kologii" ufundowanie cmentarza przypisuje si Melchiorowi Korwin Szymanowskiemu (zm. 1789/1790)1. Jak podaje Kazimierz W. W鎩cicki (a za nim ca豉 reszta "pow您kolog闚"), w 1790 r.(sic!) starosta klonowski mia podarowa pod nowy cmentarz fragment d鏏r rodzinnych, znajduj帷y si poza okopami, o powierzchni ok. 2 ha2. Sprawa jednak nieco si komplikuje, gdy dopu軼imy do g這su inne 廝鏚豉 historyczne.

Ot騜, wystarczy podej嗆 rygorystycznie do znanych dat: Melchior Szymanowski zmar na prze這mie 1789/1790 r., a W鎩cicki oraz napis na cmentarnym monumencie rodziny (zob. ni瞠j) podaj, i darowizny dokonano w 1790 r. Jak to mo磧iwe?

Wersj W鎩cickiego podwa瘸j r闚nie teksty "z epoki". Chyba mo瞠my im zaufa, gdy by造 praktycznie wsp馧czesne za這瞠niu Cmentarza Pow您kowskiego. Ot騜, w 1792 r. z okazji po鈍i璚enia nekropolii prasa donosi豉 m.in. i ofiarodawc gruntu by niejaki Teofil Szymanowski3, o kt鏎ym wiemy, 瞠 by synem Melchiora.

Warto tak瞠 wspomnie o pewnym dokumencie, wystawionym przez syna i spadkobierc Melchiora Szymanowskiego4. W 1810 r. Stanis豉w August Szymanowski potwierdza w nim darowanie parafii 鈍. Jana gruntu pod nekropoli, lecz niewykluczone, 瞠 by豉 to tylko jedna z kilku fundacji rodziny Szymanowskich, sk豉daj帷ych si na przysz造 cmentarz.

Dlaczego? Ano, w 1822 r. na 豉mach "Kuriera Warszawskiego" podano, i ziemi pod nekropoli przekazano w marcu 1790 r. "in gratiam" (za spraw) Kazimierza B豉瞠ja Szymanowskiego kanonika p這ckiego, a przy okazji brata Melchiora5. I tym razem wypada poczyni zastrze瞠nie, i jako scholastyk warszawski ksi康z Szymanowski m鏬 tylko po鈔edniczy mi璠zy swoj famili i parafiami stolicy, a niekoniecznie dok豉da si do fundacji.

O jej dziejach wspomina r闚nie nagrobek familii Szymanowskich na samym cmentarzu6. Wystawiony w 1842 r. dla Marianny z Magnuskich Szymanowskiej (zm. 1839 r.) zawiera m.in. nast瘼uj帷 inskrypcj:

"Przodkowie [podkre郵. Sowa] tej rodziny cz窷 jurydyki7 zwanej Szymanowem ofiarowali na sm皻arz [!] publiczny roku 1790."

Mamy kolejne potwierdzenie, 瞠 fundacja dokona豉 si rok po 鄉ierci Melchiora i mia豉 charakter "zbiorowy". Co istotne, Marianna z Magnuskich by豉 穎n niejakiego... Teofila, radcy Prokuratorii Generalnej Kr鏊estwa Polskiego, dziedzica "jurydyki ziemskiej jego nazwy"8, a zarazem syna Melchiora Szymanowskiego.

Inn "wersj wydarze" poda Julian Bartoszewicza, kt鏎y pisa:

"Pierwszy grunt na ten cel [tj. za這瞠nie cmentarza - przyp. Sowa] ofiarowa Melchior 奸epowron9 Szymanowski starosta klonowski. Do tej fundacyi do這篡li si bracia i jeszcze inni cz這nkowie rodziny Szymanowskich (...)"10.

W podobny spos鏏 "wypowiada" si r闚nie pewien zabytek, kt鏎y dzi mo瞠my ogl康a w ko軼ielnej kruchcie11. Mowa o tablicy, wystawionej prawdopodobnie jeszcze przed 1822 r., gdzie wykuto dla pami璚i potomno軼i nast瘼uj帷y napis:

"Panu Bogu na chwa喚 publiczny cmentarz trzech parafii na jurydyce ziemskiej dziedzicznej szymanowskiej linii S.P. [鈍i皻ej pami璚i?] Melchiora Szymanowskiego stolnika warszawskiego, starosty klonowskiego, pu趾ownika wojsk saskich, za這穎ny R.P. 1790 a po鈍i璚ony w r. 1791, kt鏎ego dobrodziejami s:

Stanis豉w August kr鏊 polski W Xe Litewski, kapitu豉 tutejsza, trzy parafie Panny Maryi, S-o Jana i S-o Andrzeja, X瞠 Prymas Poniatowski, Xdz ㄆskina, Xdz Wyrwicz, trzy osoby bezimienne, X瞠 Adam Czartoryski G- z. podol. I inni. Grunt d逝. 這k. 31912, szer. 這k. 178 dali dziedzice [podkre郵. - Sowa] jurydyki, bracia Szymanowscy z Bronisz13.

Za wszystkich dobrodziej闚 zmar造ch corocznie msze 瘸這bn dnia 4 listopada jako w dniu uroczysto軼i -go Karola Boromeusza, pod kt鏎ego imieniem ko軼i馧 za這穎no w ka盥ym parafialnym ko軼iele xx. wikaryusze [si獧 odprawja i za te dusze, kt鏎ych cia豉 na tym cmentarzu odpoczywaj.

Ten pomnik przez wdzi璚zno嗆 dla dobrodziej闚 po這穎ny staraniem S.S.G.M.Z.W."

Z pozoru tre嗆 inskrypcji jest oczywista: mamy w niej Melchiora, jaki innych Szymanowskich i naturalnie informacj o fundacji. Czy jednak nie nale篡 tego rozumie, i sam Melchior by w豉軼iwie "tylko" za這篡cielem jurydyki, z kt鏎ej grunt pod Stare Pow您ki odst徙ili spadkobiercy tj. owi bracia Szymanowscy? By mo瞠 ka盥y(?) z nich wydzieli ze swojej ojcowizny jak捷 cz窷 i przeznaczy j na organizacj nowego cmentarza "w polu".

Wobec wymienionych 廝鏚e mo瞠my zatem stwierdzi tylko tyle, i teren pod Cmentarz Pow您kowski podarowa豉 rodzina Szymanowskich, najpewniej nie sam Melchior Szymanowski, co raczej jego spadkobiercy, lecz na dzie dzisiejszy nie jeste鄉y w stanie okre郵i, kto dok豉dnie wyst徙i z ow szlachetn inicjatyw.

Uff... du穎 tych domys堯w, a tu jeszcze wypada wspomnie o kilku innych ;)

Ju w naszych czasach niekt鏎zy badacze (a dok豉dnie Stanis豉w Szenic) zacz瘭i zadawa sobie pytanie, co te powodowa這 Szymanowskimi, 瞠 odst徙ili na u篡tek miasta kawa貫k swego gruntu. Czyli tylko szlachetna natura?

Pytanie w pewnym sensie nietaktowne ;), a domys造 na ten temat nadszarpn窸y troch opini rodziny. Stanis豉w Szenic podejrzewa bowiem, i Szymanowscy chcieli si pozby fragmentu k這potliwej dzia趾i, przeci皻ej przecie Wa豉mi Lubomirskiego, co samo w sobie zbrodni nie jest, ale... Z drugiej strony mog豉 to by wyrafinowana z這郵iwo嗆 wzgl璠em Czartoryskich, z kt鏎ymi fundatorzy Cmentarza Pow您kowskiego procesowali si kilka lat wcze郾iej. Owa sugestia wywo豉豉 jednak 篡wy sprzeciw Tadeusza M. Rudkowskiego, zreszt uzasadniony hmm... topografi okolicy. Nowy sm皻arz nie m鏬 za bardzo dokuczy ksi瘰twu, gdy znajdowa si daleko od ich romantycznego parku. Co wi璚ej ten瞠 sam Adam Kazimierz Czartoryski hojnie do這篡 do koszt闚 organizacji nekropolii. Jakby nie by這 dar Szymanowskich umo磧iwi powstanie nekropolii pow您kowskiej i to jest dla nas najwa積iejsze ;).

© Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. Za wskazanie daty 鄉ierci Melchiora Szymanowskiego oraz informacje o familii Szymanowskich dzi瘯uj p. Adamowi Pszcz馧kowskiemu :) W "廝鏚豉ch" mo積a spotka jeszcze dat 1790 r. (J. Waldorff, Za bram wielkiej ciszy : dwie軼ie lat dziej闚 Pow您ek, Warszawa [1990], s. 6) oraz 1797 r. (tablica umieszczona w 1892 r. na pomniku Szymanowskich na Cmentarzu Pow您kowskim). Obie s b喚dne.
  2. S to mniej wi璚ej dzisiejsze kwatery 1-18 z ko軼io貫m i katakumbami. O rozmiarach cmentarza i zwi您anych z tym k這potach zob. Ile to by這 na pocz徠ku?.
  3. "Korrespondent Warszawski Donosz帷y R騜ne Wiadomo軼i" 1792, nr 9, s. 72.
  4. Oryginalny akt podobno zagin掖, lecz jego odpis znajdowa si w zbiorach J霩efa ζzarkiewicza. - Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : materia造 inwentaryzacyjne. T. 1, Kwatery 1-14, oprac. A. i B. Biernatowie, Warszawa 1980, s. 7-8.

    Niestety zbiory p. ζzarkiewicza r闚nie zagin窸y :(

  5. "Kurier Warszawski" 1822, nr 127, s. [1].

    Zob. te Tablica z ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza.

  6. Wydaje mi si, 瞠 gr鏏 Szymanowskich nie zawiera szcz徠k闚 Melchiora Szymanowskiego, jak to sugeruje tablica umieszczona na froncie pomnika. Przypomnijmy, wykuta na niej inskrypcja g這si:

    "Melchior Korwin Szymanowski
    starosta klonowski
    fundator cmentarza i ko軼io豉[sic!] pow您kowskiego.
    Zmar w 1797 r."

    P造t wmurowano podczas remontu pomnika w 1892 r. (przeprowadzonego pono za pieni康ze miasta) i zapewne w闚czas przeniesiono pierwotn tablic z czarnego marmuru(?) i umieszczono na s御iednim murze, gdzie znajduje si do dzi. - "Kraj 1892, nr 43, s. 1, 1893, nr 26, s. 20.

  7. Dobra Szymanowskich nie by造 jurydyk tj. nie zosta造 wy陰czone spod jurysdykcji miejskiej. W 1766 r. rada Warszawy wnios豉 oficjaln skarg do Komisji Dobrego Porz康ku i wygra豉, a Szymanowo i osoby dzier瘸wi帷e jego fragmenty podlegali prawodawstwu miejskiemu i op豉cali podatki do kasy miejskiej. - S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, Warszawa 1979, s. 13-14. Tym niemniej propaganda Szymanowskich okaza豉 si na tyle skuteczna, 瞠 wszytkie p騧niejsze 廝鏚豉 wspominaj o jurydyce, a "sile sugestii" uleg nawet Witold Ma販u篡雟ki, kt鏎y wnikliwie prze郵edzi dzieje grunt闚 nale膨cych do p騧niejszej Warszawy.
  8. Napis z nagrobka.
  9. 奸epowron - herb szlachecki, kt鏎ego odmian by herb Korwin. Na nagrobku Szymanowskich widnieje w豉郾ie herb 奸epowron, chocia rodzina pisa豉 si Korwin-Szymanowscy. Wed逝g herbarza na stronach Generalogia dynastyczna familia Szymanowskich dzieli豉 si na dwie ga喚zie: Korwin-Szymanowskich h. 奸epowron oraz Szymanowskich h. Korwin.
  10. J. Bartoszewicz, Ko軼io造 warszawskie rzymsko-katolickie opisane pod wzgl璠em historycznym, Warszawa 1855, s. 356.
  11. O tablicy i moich w徠liwo軼iach z ni zwi您anych zob. Tablica z ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza.
  12. Opracowania cytuj帷e tekst tej tablicy podaj warto嗆 349 這kci. - Zob. te Tablica z ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza.
  13. Bronisze - chodzi o wie i folwark w powiecie warszawskim, dawniej gmina Blizne (dzi O瘸r闚 Mazowiecki) - Has這 Bronisze [w:] S這wnik geograficzny Kr鏊estwa Polskiego i innych kraj闚 s這wia雟kich. T. 1, wydany pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880, s. 380.

    Synowie Melchiora Szymanowskiego: Walenty, Stanis豉w, Teofil i Antoni byli m.in. wsp馧dziedzicami Bronisz, aczkolwiek w wyniku podzia堯w spadkowych (przeprowadzonych w 1783 r.) folwark ten mia przypa軼 w udziale Walentemu i Stanis豉wowi, podczas gdy Teofil dziedziczy "jurydyk" Szymanowo. - Informacja p. Andrzeja Pszcz馧kowskiego.


Do g鏎y