Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Dzieje XIX stulecia
Lepsze i gorsze dni cmentarza

Wbrew pozorom los cmentarza, zw豉szcza mieszcz帷ego si w stolicy "buntowniczego" narodu, nie jest lekki, a ju tym bardziej spokojny1.

Ju w 1794 r. Stare Pow您ki wraz z malowniczym ustroniem ksi篹nej Czartoryskiej znalaz造 si w centrum szturmu, w wyniku kt鏎ego to ostatnie ca趾owicie zdewastowano. Cmentarz i jego zabudowania nie zosta造 w闚czas powa積ie uszkodzone, acz nekropolii przyby這 troch nowych "lokator闚". Pochowano tam bowiem 穎軟ierzy polskich, pruskich i rosyjskich, przy czym ka盥 narodowo嗆 w odr瑿nej zbiorowej mogile.

Dost瘼ne mi "kroniki" s - delikatnie napisawszy - bardzo pow軼i庵liwe, je郵i chodzi o dzieje cmentarza podczas epoki napoleo雟kiej i przed powstaniem listopadowym. Dopiero z nadej軼iem Anno Domini 1830 r. dla Starych Pow您ek rozpocz窸a si nowa epoka. Jak wszytkie dziatki wiedzie powinny w 1830 r. wybuch這 powstanie listopadowe i na Warszaw ruszy造 wojska rosyjskie. Na szcz窷cie w czasie szturmu Iwana Paskiewicza cmentarz nie ucierpia zbytnio, gdy - na nieszcz窷cie - g堯wne natarcie skierowane by這 na regiony mi bliskie, czyli Redut Wolsk.

Wkr鏒ce bramy Starych Pow您ek otworzy造 si zatem dla licznych zw這k, wbrew pozorom nie tylko 穎軟ierskich. Wojska rosyjskie przywlok造 bowiem choler, kt鏎ej epidemie w ci庵u nast瘼nych dziesi璚ioleci cz瘰to nawiedza造 nadwi郵a雟ki gr鏚. Pe貫n dramatyzmu obraz szalej帷ej latem 1852 r. zarazy przekaza Kazimierz W. W鎩cicki:

"A by造 czasy niedawne, gdy m鏎 uderzy na miasto i zacz掖 dziesi徠kowa ludno嗆, 瞠 tutejsze dzwony [tj. cmentarne - przyp. Sowa] bi造 od 鈍itu do nocy po trzysta przesz這 razy, kiedy ustawa造 r璚e grabarzom, bo do p馧nocy grzebano zmar造ch. (...)

W Pow您kach jak na wielkiem pobojowisku, wznosi造 si dzie po dniu rz璠y mogi. W Warszawie pod chmurnem, gor帷em spiekot niebem, lud s豉 gor帷e mod造 do Boga o odwr鏂enie tej straszliwej kl瘰ki. Dzie po dniu wszystkie figury, wizerunki 鈍i皻ych patron闚, ja郾ia造 o鈍iecone lampami i latarniami - pobo積i na kl璚zkach wznosili mod造, a dr膨c r瘯 sk豉dali w ofierze wie鎍e i kwiaty w oczekiwaniu mi這sierdzia Bo瞠go. Pi瘯ny to i buduj帷y by zaprawd widok, jak po wszystkich ulicach, gdzie sta造 wizerunki Chrystusa, Panny Marii i 鈍i皻ych, w pomroce wieczornej zapalano 鈍iat豉, a gromadnie wznoszone brzmia造 pie郾i nabo積e. Nie tylko lud tam wznosi b豉galne pienia - 豉chmany ub鏀twa ociera造 si o at豉sy bogate; bia貫 i delikatne r璚e zar闚no z這穎ne w szczerej modlitwie, jak zgrubia貫 i narobione prostego wyrobnika. Postrach moru 陰czy w jedn gromad tych, co z dala przez ca貫 篡cie od siebie po tej ziemi chodz."2

Przez d逝gi czas, o czym ju wspomnia豉m, podziwiane obecnie Stare Pow您ki by造 podrz璠nym cmentarzykiem, znacznie ust瘼uj帷ym np. Cmentarzowi 安i皻okrzyskiemu. Ju w l. 20-tych XIX w. na nekropolii parafii 鈍. Krzy瘸 coraz bardziej dawa si we znaki brak miejsca, a z r騜nych wzgl璠闚 jej powi瘯szenie nie by這 mo磧iwe. Utworzenie w 1831 r. na Koszykach kolejnego cmentarza bynajmniej problemu nie rozwi您a這. Wreszcie oba miejsca poch闚k闚 zamkni皻o: pierwsze - ostatecznie w 1836 r., drugie - w 1838 r. W闚czas Cmentarz Pow您kowski sta si faktycznie jedynym miejscem poch闚k闚 dla ca貫j lewobrze積ej Warszawy3. A by這 ich niema這. Kazimierz W. W鎩cicki podaje, 瞠 za jego czas闚 dziennie grzebano na Pow您kach 鈔ednio pi皻nastu nieboszczyk闚4, a tu jeszcze zdarza造 si epidemie itp. wypadki losowe.

W豉dza zdawa豉 sobie spraw ze "strategicznej" roli Cmentarza Pow您kowskiego, musia豉 wi璚 podj望 tzw. "stosowne kroki", aby jedyne miejsce poch闚k闚 dla warszawiak闚 funkcjonowa這 nale篡cie. Zanim dosz這 wi璚 do zamkni璚ia wspomnianych cmentarzy, w 1834 r. duchowie雟twu odebrano zarz康 pow您kowsk nekropoli i przekazano go Magistratowi (zob. Reorganizacja oraz Warszawa cmentarna). Posuni璚ie to motywowano istniej帷ym rzekomo ba豉ganem w gospodarowaniu cmentarzem, aczkolwiek wiele 闚czesnych cmentarzy polskich prezentowa這 si podobnie (zob. Na pocz靖ku by... chaos).

Tak wi璚 Stare Pow您ki na d逝gie lata przej窸y "monopol pogrzebowy", co znalaz這 odbicie nie tylko w tre軼i nekrolog闚. Rych這 bowiem w j瞛yku codziennym zadomowi造 si takie wyra瞠nia jak: patrze na Pow您ki, dezerter z Pow您ek, p鎩dzie na Pow您ki jako okre郵enia ludzi bliskich 鄉ierci5.

Najbardziej widomym 鈍iadectwem znaczenia cmentarza w 篡ciu warszawiak闚 by造 jednak t逝my odwiedzaj帷ych groby. Na kartach XIX-wiecznych przewodnik闚 wspominano bowiem:

"Opr鏂z smutnych korowod闚 przeci庵aj帷ych przez cmentarz wida tak瞠 tutaj mn鏀two zwiedzaj帷ych groby. Bo warszawianie[!] d逝go pami皻aj swych zmar造ch, lubi nawiedza ich mogi趾i, stroi w kwiecie i wie鎍e i ton望 przy nich w wspomnieniach i 透ach."6

Wkr鏒ce jednak ich liczba mocno si zmniejszy豉, a to za spraw otwarcia nowej nekropolii. W 1884 r. rozpocz皻o bowiem poch闚ki na ogromnym cmentarzu na Br鏚nie, kt鏎y mia "odci捫y" Stare Pow您ki zw豉szcza, je郵i chodzi o poch闚ki ubogich. W 1888 r. zaniechano wi璚 sprzeda篡 grob闚 czasowych (by造 dost瘼ne tylko na Br鏚nie), nowe mogi造 oferuj帷 tylko w formie wieczystej dzier瘸wy (zob. te Groby)7.

Efekty tej polityki da造 oczekiwane skutki. Jeszcze w 1887 r. na Starych Pow您kach grzebano 7110 os鏏, a ju rok p騧niej tylko 3982 os鏏8. Do 1914 r. liczba pogrzeb闚 nie przekroczy豉 2000 rocznie.

Na prze這mie XIX/XX w. na Stare Pow您ki sz這 podobno zaledwie 30% kondukt闚, ale - co ciekawe - prawie r闚nocze郾ie najszybciej zape軟ia si teren tzw. "starego" cmentarza (mi璠zy drug i trzeci bram), gdzie miejsca by造 najdro窺ze9.

Jednak瞠 (chwilowe) rozwi您anie problem闚 miejsca pod nowe poch闚ki by這 tylko jedn stron medalu. R闚nie istotny dla dziej闚 nekropolii by fakt, 瞠 likwidacja ubogich pogrzeb闚 znacznie podnios豉 presti Cmentarza Pow您kowskiego.

Rok 1914 do historii przeszed jako pocz徠ek wielkiej wojny, kt鏎a Polsce i wielu innym narodom Europy 字odkowo-Wschodniej przynios豉 niepodleg這嗆. Dziejopisowie nie wspominaj, aby dzia豉nia wojenne odcisn窸y jakie szczeg鏊ne pi皻no na Cmentarzu Pow您kowskim. Ot, np. w Zaduszki 1915 r. by po prostu troch bardziej mroczny, gdy pruskie w豉dze okupacyjne zakaza造 palenia lampek (co te spo貫cze雟two przestrzega這)10. O wiele wa積iejsze by這 natomiast przyzwolenie nowego okupanta na uczczenie pami璚i ofiar poprzedniego re磨mu. Ju bowiem w kilka miesi璚y po wyj軼iu Rosjan z Warszawy, w pa寮zierniku 1915 r. mogi喚 Pi璚iu Poleg造ch ozdobiono trwa造m pomnikiem (zob. Panteon narodowy)11.

Pod koniec okupacji pruskiej w豉dze duchowne podj窸y pr鏏y wydostania si spod kurateli Magistratu. W豉郾ie w 1916 r. ukaza豉 si broszurka ks. Feliksa Puchalskiego, kt鏎ej autor dowi鏚 brak podstaw prawnych dla przej璚ia zarz康u dobrami ko軼ielnymi (w tym cmentarzami) przez w豉dze miejskie. Rok p騧niej podobn opini wyda這 Ko這 Prawnik闚12, ale na "這no Ko軼io豉" Cmentarz Pow您kowski wr鏂i dopiero w Drugiej Rzeczpospolitej.

Stare Pow您ki w XIX w. pozornie znajdowa造 si na uboczu wielkich wydarze historycznych. Omin窸y je bowiem destruktywne dzia豉nia militarne, kt鏎ych 郵ady najbardziej rzuca造by si w oczy. Moim zdaniem o wiele wa積iejszy by jednak fakt, i przez kilka dekad pow您kowska nekropolia by豉 jedynym cmentarzem stolicy, gdzie grzebano wielkich i ma造ch, wybitnych i pospolitych obywateli Warszawy. Obywateli, z kt鏎ych wielu tworzy這 histori miasta i narodu. Dlatego te (z r騜nych wzgl璠闚) Cmentarz Pow您kowski cieszy si szczeg鏊n uwag zar闚no w豉dz pa雟twowych, jak i mieszka鎍闚 syreniego grodu. Uwag, kt鏎 nie bez przyczyny podzieli造 r闚nie nast瘼ne pokolenia.

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. Oprac. na podst.: S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, Warszawa 1979, s. 18-20.
  2. K.W. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1855, s. 7, 17.
  3. Co ciekawe metryki zgon闚 parafii 鈍. Krzy瘸 ju od pocz徠ku l. 20-tych XIX w. notuj wiele poch闚k闚 (g堯wnie os鏏 zmar造ch w szpitalach) w豉郾ie na Pow您kach, chocia nadal czynny by Cmentarz 安i皻okrzyski. - Zob. Ksi璕i metrykalne parafii rzymskokatolickiej 安. Krzy瘸 w Warszawie. Edycja elektroniczna. Za nakierowanie na to nieocenione 廝鏚這 dzi瘯uj W這dzimierzowi Sroczy雟kiemu :) Od 1831 r. do 1882 r. (otwarcie Cmentarza Wolskiego) na Starych Pow您kach grzebano r闚nie mieszka鎍闚 wolskiej parafii 鈍. Wawrzy鎍a i 鈍. Stanis豉wa. Dla Pragi do 1887 r. funkcjonowa cmentarz na Kamionku.
  4. W.K. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1855, s. 7.
  5. W.K. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1855, s. 9, przyp. 1. Podobne wyra瞠nia funkcjonowa造 tak瞠 w innych miastach, gdzie naturalnie zamiast Pow您ek wyst瘼owa豉 nazwa lokalnej nekropolii.
  6. Przewodnik po Warszawie, wydany staraniem Wielkiego Hotelu Europejskiego w czterech j瞛ykach, Warszawa 1881, s. 26.
  7. "Kurier Warszawski" 1888, nr 149, s. 1-2.
  8. Dane liczbowe podaj na podst.: W. Jeziorowski, Album Pow您ek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 6.
  9. I. Bali雟ki, Wspomnienia o Warszawie, Edinburgh 1946, s. 115 ; H. Radziszewski, Gospodarstwo miejskie [w:] S. Dziewulski, H. Radziszewski, Warszawa, T. 2, Warszawa 1915, s. 324.
    Wiele poch闚k闚 odbywa這 si zreszt w istniej帷ych ju grobach rodzinnych. - Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego XXI 3. Archiwum m.st. Warszawy.
  10. "Kurier Warszawski" 1915, nr 303, s. 4.
  11. Stanis豉w Szenic podaje rok 1918 r., co nie znajduje potwierdzenia w 闚czesnych doniesieniach prasowych. - S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.2], 1851-1890, Warszawa 1982, s. 123, por. np. "Kurier Warszawski" 1915, nr 276, s. 2.
  12. W. Niemyski, Warszawski rzymsko-katolicki Cmentarz 安. Wincentego na Br鏚nie : 1884-1934, Warszawa 1934, s. 36.


Do g鏎y