Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Dzieje XIX stulecia
Za cmentarnym murem

Dzieje samej nekropolii mog si wyda cokolwiek nudne zw豉szcza, je郵i popatrzymy na to, co dzia這 si za cmentarnym murem, czyli w okolicy nekropolii1.

Tereny dawnego parku ksi篹nej Izabeli Czartoryskiej oraz cz窷 grunt闚 wsi Pow您ki w pocz徠ku XIX w. zakupi豉 rodzina ζszczy雟kich, kt鏎a wystawi豉 tam browar, gorzelni oraz m造n wodny. P騧niej dzia趾i te wydzier瘸wiono Leon Newachowiczowi prowadz帷emu z kolei fabryk tabaki2. Warto te wspomnie o obrotnym 砰dzie, Abrahamie Cohenie (Cohnie), kt鏎y drog ryzykownych operacji finansowych zgromadzi w swym r瘯u wi瘯szo嗆 d鏏r pow您kowskich3. W 1860 r. jego potomek, Simon Cohn, rozparcelowa 闚 rozleg造 maj徠ek na drobne dzia趾i. Ich nowi w豉軼iciele rekrutowali si zazwyczaj spo鈔鏚 ubo窺zych warstw ludno軼i, tote Pow您ki zabudowano g堯wnie skromnymi, drewnianymi budynkami.

W 1821 r. na pobliskich polach i 陰kach za這穎no letni ob霩 wojskowy, gdzie od 13 czerwca do 13 pa寮ziernika stacjonowa豉 wi瘯szo嗆 piechoty oraz artylerii polskiej i rosyjskiej z ca貫j Kongres闚ki4. T逝my Warszawiak闚 przybywa造 tu na spacery po pi瘯nie zadrzewionym, pe軟ym rzadkich kwiat闚 i krzew闚 obozie (zob. plan z 1831 r. il obok). Stopniowo przekszta販eniom uleg豉 wi璚 ca豉 dzielnica: wzd逝 dzisiejszej ul. Pow您kowskiej powstawa造 karczmy, traktiernie5, sklepy, a tak瞠 warsztaty rzemie郵nicze zaopatruj帷e wojsko. W okolice cmentarza zacz瘭i te 軼i庵a i osiedla si r騜nej ma軼i drobni handlarze oraz 砰dzi.

Po powstaniu listopadowym dawny ob霩 letni znacznie rozbudowano i przeznaczono do ca這rocznego szkolenia jednostek wojskowych. Tak funkcj spe軟ia do l. 90-tych, kiedy to poligon przeniesiono do Rembertowa i zlikwidowano cz窷 zabudowa. W kilku gmachach nadal jednak stacjonowa這 jednak wojsko, a dodatkowo wzniesiono jeszcze m造n, piekarnie i ogromny elewator na zbo瞠. Powsta豉 w闚czas samowystarczalna osada, b璠帷a najwi瘯szym zespo貫m koszarowo-magazynowym w Twierdzy Warszawa, nie bez przyczyny nazywana "Miasteczkiem Pow您ki". I chocia na pocz徠ku XX w. zmieni造 si koncepcje dow鏚ztwa armii rosyjskiej (postanowiono m.in. zlikwidowa Twierdz), Pow您ki utrzyma造 sw鎩 "militarny" charakter a do 1914 r.6

S御iedztwo obiekt闚 wojskowych od zawsze sprzyja這 o篡wieniu gospodarczemu okolicy, w tym powstawaniu specyficznych lokali rozrywkowych (i nie mam tu na my郵i tylko bilardu czy szynk闚 ;)). Jak mawia bodaj瞠 Wielki Ksi捫e Konstanty: "皋軟ierz musi si bawi!", st康 te w bezpo鈔edniej okolicy wsi Pow您ki powsta m.in. znany w ca貫j Warszawie przybytek rozkoszy cielesnych o "zach璚aj帷ej" nazwie "Czarny Dw鏎"7.

Drugi czynnik, kt鏎y wp造n掖 na kszta速 okolic Cmentarza Pow您kowskiego, to rozw鎩 Warszawy i zw豉szcza w 2. po這wie XIX w. wzrost liczby jej mieszka鎍闚. Zielona, podmiejska dzielnica powoli traci豉 sw鎩 sielski charakter: w pobli簑 granic miasta wystawiano coraz wi璚ej kamiennych budowli, niedaleko, przy ul. Dzikiej i Okopowej osiedlili si 砰dzi, trudni帷y si handlem ko闓i, powsta豉 rze幡ia oraz rozwija si przemys garbarski, a w 1912 r. otwarto przy ul. Spokojnej 15 spalarni i zak豉d utylizacji 鄉ieci8. W s御iedztwie cmentarza znajdowa豉 si nawet ulica Dziadowska, zawdzi璚zaj帷a nazw swoim mieszka鎍om (tj. 瞠brakom), a niedaleko rezydowa tak瞠 hycel i kat miejski w jednej osobie9.

Naturalnie to weso貫 s御iedztwo irytowa這 co wra磧iwsze dusze. Ju w l. 50-tych XIX w. Kazimierz W. W鎩cicki utyskiwa, i cmentarz straci nastr鎩 miejsca cichej, melancholijnej zadumy, pisz帷:

"(...) razi ci przykro, rzec mo積a bole郾ie, wrzaskliwa katarynka z niedalekiego szynku w鏚czanego. (...) I kiedy zapominasz o gwarze miasta, kiedy zapominasz o kale ziemskim; zabrzmi ci naraz krzyk pijacki, z chrapliwym wrzaskiem katarynki, jakby 鄉iech szata雟ki."10.

Wreszcie, bodaj w 2. po這wie XIX w., w okolicy cmentarza powsta這 najwi瘯sze w Warszawie skupisko firm kamieniarskich. Nale篡 przy tym podkre郵i, 瞠 ich oferta nie ogranicza豉 si tylko do pomnik闚 grobowych. Zw豉szcza przy ul. Dzikiej ulokowa造 si liczne zak豉dy produkuj帷e kominki, posadzki i nagrobki (m.in. Henryka 砰doka czy Romana S. Lubowieckiego).

Wiele pow您kowskich firm prowadzi這 zreszt dzia豉lno嗆 "wielobran穎w", cz瘰to 陰cz帷 sprzeczne z pozoru ga喚zie "biznesu". Na przyk豉d w 1873 r. do "Kuriera Warszawskiego" napisa pewien czytelnik, kt鏎y podczas wyprawy na Pow您ki napotka taki obrazek: oto na podw鏎ku, tu przy cmentarzu, w鈔鏚 krzy篡 przeznaczonych na groby, sta sobie szwajcar11 z kuflem piwa i z ukontentowaniem s帷zy 闚 "nap鎩 bog闚"12. W豉軼iciel owej posesji trudni si bowiem jednocze郾ie wyrobem nagrobk闚 i wyszynkiem trunk闚. Pierwsze przeznaczone by造 dla martwych, a drugie dla 篡wych, powracaj帷ych z pogrzeb闚 i pragn帷ych w czym "utopi smutki". Autor listu wykaza si zreszt wyj徠kowym poczuciem humoru, gdy sw鎩 "reporta" zako鎍zy stwierdzeniem:

"W ka盥ym razie szwajcar z kuflem piwa w r瘯u, otoczony krzy瘸mi to zabawny widok."13

Jednym s這wem by這 kolorowo i ciekawie ;).

Na koniec warto wspomnie o innym 鈍iadectwie "urbanizacji" okolicy Cmentarza Pow您kowskiego. Ot騜, co najmniej od 1885 r. wycieczki na Pow您ki, u豉twia tramwaj konny, kt鏎ego p皻la znajdowa豉 si na wprost Bramy IV14. Z kolei w czasie 安i皻a Zmar造ch na "linie cmentarne" (ju w pocz徠ku XX w. tak je nazywano) wysy豉no dodatkowe wagony15.

W XIX w. i pocz徠kach XX w. okolica Cmentarza Pow您kowskiego by豉 mo瞠 przedmie軼iem, ale jak wida przedmie軼iem "pe軟 g瑿" ;)

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. Oprac. na podst.: S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, Warszawa 1979, s. 19-25 ; H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] J. Waldorff [i in.], Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, Warszawa 1982, s. 8-9, przyp. 1.
  2. Oznaczono j na planie Warszawy z 1831 r. (zob. il. w tek軼ie)
  3. Zob. Jak 砰d Cohen Rosjanom si przys逝篡.
  4. Akapity po鈍i璚one pow您kowskiemu obozowi wojskowego oprac. na podst.: P. Boguszewski, Pow您kowskie obozy wojskowe w latach 1832 - 1914, "Zeszyty Wolskie" 2007, nr 9, s. 33-52.
  5. traktiernia - niem. traktieren - ugaszcza, dawniej restauracja ni窺zego rz璠u; jad這dajnia. - Has這: traktiernia [w:] S這wnik wyraz闚 obcych. Edycja elektroniczna.
  6. Wi璚ej o pow您kowskich obozach wojskowych: P. Roguszewski, Pow您kowskie obozy wojskowe w latach 1832 - 1914, (Zeszyty wolskie ; Nr 9), Warszawa [2007], s. 33-52. 荑 ob霩 letni tak ch皻nie odwiedzany przez Warszawiak闚, o kt鏎ym pisz wszytkie opracowania dziej闚 Cmentarza Pow您kowskiego uleg zniszczeniu podczas szturmu gen. Iwana Paskiewicza w 1831 r.
  7. Po prawdzie by豉 to chyba nazwa p馧nocno-zachodniej okolicy Pow您ek, gdy w ten spos鏏 oznaczono j na mapach WIG-owskich z l. 30-tych XX w. - Zob. Warszawa 皋liborz : Pas 39 s逝p 32 - G : [mapa w skali 1: 25 000], Warszawa 1936. Edycja elektroniczna.
  8. Spalarni zbombardowano w 1944 r., zak豉dy utylizacyjne dzia豉造 co najmniej do l. 70-tych XX w. - M. Gajewski, Urz康zenia komunalne Warszawy : zarys historyczny, Warszawa 1979, s. 218-219.
    Zachowane relikty znajduj si w rejestrze zabytk闚 (nr rej.: A-831 z 6.01.2009)
  9. Ciekawy obraz okolic Starych Pow您ek mo積a znale潭 m.in. w powie軼i Wac豉wa G御iorowskiego pt. Pigularz.
    W okolicy cmentarza zamieszkiwali te jacy 瘸這bnicy, o kt鏎ych wspomina ks. W豉dys豉w Magnuski na marginesie ksi捫ki J.J. Gaume, Cmentarz w XIX wieku, czyli ostatnie s這wo solidarnych (Warszawa 1878). Tadeusz M. Rudkowski uzna, 瞠 rezydowali oni na cmentarzu (T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 25). Trudno mi si z tym zgodzi, gdy wiemy przecie, i w zabudowaniach wzniesionych w l. 40-tych XIX w. po drugiej stronie ul. Pow您kowskiej znajdowa造 si mieszkania dla s逝瘺y cmentarnej, w鈔鏚 kt鏎ej byli w豉郾ie "etatowi" 瘸這bnicy. - H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, [red. Nauk. J. Durko, W. Fija趾owski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 22.
  10. W.K. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1855, s. 6.
  11. szwajcar - dawniej od德ierny, portier.
  12. "Kurier Warszawski" 1873, nr 105, s. 2.
  13. "Kurier Warszawski" 1873, nr 105, s. 2.
  14. Z tego roku pochodzi najstarszy plan Warszawy z zaznaczon lini "kolei konnej" (jak kiedy mawiano), prowadz帷 do Starych Pow您ek. Niewykluczone jednak, 瞠 ju wcze郾iej tramwaje b康 omnibusy doje盥瘸造 na Cmentarz Pow您kowski. Tramwajowa "linia cmentarna", 陰cz帷a najwi瘯sz nekropoli lewobrze積ej Warszawy z centrum miasta, kursowa豉 a do 1970 r., kiedy to zlikwidowano j w zwi您ku z przebudow ul. Pow您kowskiej. Tory znajdowa造 si wzd逝 prawej strony ul. Pow您kowskiej ("patrz帷" od centrum).
  15. 安i皻o zmar造ch, "Kurier Warszawski" 1904, nr 304, s. 2.


Do g鏎y