Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Dzieje XX stulecia
Okres powojenny i stan obecny

Obraz n璠zy i rozpaczy

Po wojnie przez dekady cmentarz pozostawa w zaniedbaniu. Ogrom zniszcze stolicy, praktycznie zr闚nanej z ziemi, wymaga zaj璚ia si domostwami przede wszytkim 篡wych, a nie zmar造ch. Dzi jednak trudno nam zrozumie, jak mo積a by這 rozkra嗆 prowizoryczne zabezpieczenia straszliwie do鈍iadczonych katakumb czy zachowane cudem w ich murach tablice nagrobne rodzic闚 Fryderyka Chopina.

Jeszcze w l. 70-tych XX w. Cmentarz Pow您kowski przedstawia obraz skrajnego zaniedbania. Dochodzi這 do cz瘰tych kradzie篡 element闚 metalowych i kamiennych p造t, a niekt鏎zy z這dzieje w poszukiwaniu kosztowno軼i rozkopywali groby. D逝go te straszy造 zniszczenia wojenne, zw豉szcza w kwaterach po這穎nych na rogu ul. Okopowej i Pow您kowskiej. Na przyk豉d jeszcze na prze這mie l. 70-tych i 80-tych XX w. na mogile Pi璚iu Poleg造ch tkwi豉 nad豉mana p造ta z 1915 r., co wystawia這 raczej niechlubne 鈍iadectwo patriotyzmowi 闚czesnych. D逝go te w wielu cz窷ciach cmentarza mo積a by這 natkn望 si na: "tablice, kt鏎e... pogubi造 swe groby."1

Pojawi si te inny wr鏬 pow您kowskich nagrobk闚, kt鏎ego nie da si ani z豉pa, ani tym bardziej ukara. Mowa o zanieczyszczeniu powietrza, szczeg鏊nie do鈍iadczaj帷ym najstarsz cz窷 cmentarza, po這穎n w s御iedztwie ruchliwych ulic Okopowej i Pow您kowskiej. Ocenia si, 瞠 zniszczenia w tworzywie pomnik闚, dokonane przez te czynniki w ci庵u ostatnich trzydziestu lat, by造 wi瘯sze ni w poprzednich siedemnastu istnienia cmentarza2.

Przez d逝gi czas po wojnie dzia豉nia zarz康u cmentarza ogranicza造 si g堯wnie do przedsi瞝zi耩 "w skali makro" tj. remontu instalacji wodno-kanalizacyjnej i sieci elektrycznej, wyasfaltowania alejek lub co najwy瞠j ratowania uszkodzonych drzew i sadzenia nowych. Porz康kowano tylko wybrane groby, zw豉szcza duchowie雟twa3.

Komitet Pow您kowski

Pierwszym krokiem "ku lepszemu" by這 wpisanie Cmentarza Pow您kowskiego do Rejestru Zabytk闚 (nr 445/1)4. Dopiero jednak w 1974 r. powsta豉 organizacja, kt鏎a naprawd zaj窸a si ratowaniem najstarszej warszawskiej nekropolii. Z inicjatywy Jerzego Waldorffa powsta w闚czas Spo貫czny Komitet Opieki nad Starymi Pow您kami (dzi imienia swego za這篡ciela), dzi瘯i kt鏎emu wiele pow您kowskich pomnik闚 odzyska這 dawn 鈍ietno嗆, a nieraz i nie dwa zosta這 dos這wnie pod德igni皻ych z totalnej ruiny. 字odki na konserwacj nagrobk闚 dostarczaj m.in. doroczne kwesty, organizowane w dzie Wszystkich 安i皻ych oraz Zaduszki5. Gor帷o zach璚am wszytkich do udzia逝 w tych zbi鏎kach, liczy si ka盥a z這t闚ka, a efekty dzia豉lno軼i Komitetu naprawd wida.

W pierwszym okresie swej dzia豉lno軼i Komitet stara si przede wszytkim zwr鏂i uwag warszawiak闚 na pi瘯no i warto嗆 historyczn cmentarza, jakby przypomnie o jego istnieniu. W tym celu np. w 1980 r. zorganizowano wystaw fotografii Starych Pow您ek, wykonanych przez cz這nk闚 Warszawskiego Towarzystwa Fotograficznego6. Inn inicjatyw godn pochwa造 by這 nak這nienie w 1984 r. w豉dz duchownych do wydania zakazu stawiania pomnik闚 z lastryko i betonu w najstarszej cz窷ci cmentarza (tj. do Bramy IV)7.

Niejako w ramach dzia豉lno軼i popularyzatorskiej wydano pierwsze naprawd profesjonalne przewodniki po Cmentarzu Pow您kowskim (zob. Bibliografia Starych Pow您ek), kt鏎ych warto嗆 jest trudna do przecenienia. Warto sobie u鈍iadomi, 瞠 ich autorzy opracowali biogramy kilku tysi璚y os鏏 pochowanych na Starych Pow您kach, zlokalizowali ich groby, zebrali niesamowicie rozproszone wiadomo軼i o historii cmentarza czy poszczeg鏊nych nagrobk闚8. Nie zrozumie ogromu tej pracy kto, kto nigdy nie pokusi si o ustalenie miejsca poch闚ku swoich pradziadk闚 albo autora pomnika w kwaterze X. Ja pr鏏owa豉m, wi璚 chyl czo這 :)

Blakn帷y koloryt lokalny

Epoka po II wonie 鈍iatowej przynios豉 znaczne zmiany w samym otoczeniu cmentarza. Czy na lepsze?...

Jeszcze pod koniec l. 50-tych XX w. okolice Starych Pow您ek nadal mia造 charakter przedwojennego przedmie軼ia9. Jego koloryt dowcipnie stre軼i Olgierd Budrewicz na豉mach swojego Bedekera...:

"Kiedy zapada mrok, Pow您ki przesuwaj si w szeroko軼i geograficznej w kierunku Meksyku. Jeszcze niedawno na Pow您kowskiej spacerowali najznakomitsi w stolicy bandyci, teraz szeregi ich przerzedzi造 si znacznie. Pozostali ci mniej do鈍iadczeni, ale r闚nie ambitni i ha豉郵iwi, ciskaj帷y butelkami i grubym s這wem."10

Warto przy tej okazji wspomnie pewien lokal gastronomiczny o wyj徠kowym klimacie, posiadaj帷y sw鎩 odpowiednik zapewne przy niejednym cmentarzu (np. na Br鏚nie). Mie軼i si w parterowym domku obok Bramy 鈍. Honoraty. Oficjalnie "Bar Pow您ki", nieoficjalnie "pod trupkiem" lub "pod trumienk", 陰czy w sobie funkcj centrum operacyjnego okolicznych bandzior闚, miejsca wytchnienia pracownik闚 cmentarza i zak豉d闚 kamieniarskich, 瞠brak闚 oraz "dziewczynek", a przy okazji przybytku celebracji stypy (zwanej r闚nie serkiem). Ba, kilka razy, 1 sierpnia odby這 si nawet: "(...) niesamowite misterium patriotyczno-alkoholowe, d逝gi seans czystego nonsensu"11 tj. wielka impreza na pami徠k wybuchu powstania warszawskiego.

Dopiero na prze這mie l. 60/70-tych XX w. t "mordowni" przemieniono w bar szybkiej obs逝gi, gdzie teoretycznie nie by這 warunk闚 do pija雟twa, ale te do urz康zania styp, co umo磧iwia造 liczne przed wojn lokale w okolicy12.

Nowe plany urbanistyczne nie przewidywa造 r闚nie odtworzenia dawnego o鈔odka kamieniarskiego przy ul. Dzikiej. Zak豉dy produkuj帷e nagrobki zosta造 w du瞠j cz窷ci upa雟twowione i przeniesione w bezpo鈔ednie s御iedztwo Cmentarza Pow您kowskiego. Chocia znacznie u豉twi這 to kwestie transportowe, to przecie i tak 篡wot kamieniarzy nie by lekki. Problemem by nie tyle brak zam闚ie, co surowc闚 (ech... uroki gospodarki planowej).

Z biegiem lat otoczenie cmentarza uleg這 dalszym zmianom. W 1970 r. skasowano tramwaje na ul. Pow您kowskiej (zob. Za cmentarnym murem), nie znajdziemy te "Baru Pow您ki" czy tym bardziej domku hycla, ale s御iedztwo i tak jest weso貫, a przynajmniej... 篡we ;).

Ot, mi璠zy ul. Spokojn a Kolsk funkcjonuje sobie tzw. "興obek", czyli Izba Wytrze德ie, przy pobliskim rondzie "Rados豉wa" (d. Rondo Babka) zaprasza kolejne "najwi瘯sze centrum handlowe w Europie 字odkowej", czyli "Arkadia", a na rogu ul. Pow您kowskiej i Okopowej straszy koszmarek architektoniczny zwany "pieszczotliwie" Gargamelem tj. hotel Czarny kot: wiecznie przebudowywany i rozbudowywany do coraz bardziej kuriozalnych kszta速闚. Z kolei mi璠zy ul. Pow您kowsk, Burakowsk i Piaskow w ocala造ch przedwojennych zabudowaniach zak豉d闚 przemys這wych, powsta造 pierwsze(?) w stolicy lofty, s御iaduj帷e z galeriami i pracowniami artyst闚. W og鏊e p馧nocna strona ul. Pow您kowskiej ci庵le jest jednym placem budowy: likwiduje si doprowadzone w PRL-u do ruiny zak豉dy i warsztaty z pocz徠k闚 XX w., a buduje kolejne zamkni皻e osiedla-sypialnie.

Dni dzisiejsze

Dzi Stare Pow您ki s nie tyle miejscem poch闚k闚, co przede wszytkim zabytkiem, pami徠k historii Polski i jej stolicy, a przy okazji... pi瘯nym parkiem ;). Tak wi璚 opr鏂z 瘸這bnik闚 mo積a tam spotka licznych turyst闚 lub (szczeg鏊nie w niedziele) zwyk造ch spacerowicz闚.

Taki stan rzeczy nie wynikn掖 li tylko z rosn帷ej 鈍iadomo軼i "kulturalno-patriotycznej" spo貫cze雟twa. Pow鏚 jest bardziej trywialny. Po prostu w l. 70-tych XX w. cmentarz formalnie zamkni皻o dla pochowk闚, kt鏎e odt康 mia造 si ograniczy tylko do grob闚 rodzinnych13. Dopiero w l. 90-tych XX w. dla cel闚 grzebalnych ponownie zacz皻o wykorzystywa katakumby, a w 2004 r. wzniesiono wzd逝 muru od ul. Spokojnej kolumbarium14.

Mniejsza liczba kondukt闚 pogrzebowych bynajmniej nie wp造n窸a na "wyludnienie" Cmentarza Pow您kowskiego. Dwustuletnia historia i liczne groby zas逝穎nych uczyni造 Stare Pow您ki popularn atrakcj turystyczn Warszawy. W programach polskich wycieczek funkcjonuje g堯wnie jako element wychowania patriotycznego, aczkolwiek osobi軼ie uwa瘸m, 瞠 warto嗆 tego cmentarza tkwi r闚nie w jego architekturze, tak przecie niebanalnej na tle wsp馧czesnych nekropolii. W po陰czeniu z du篡m zadrzewieniem (przynajmniej w starej cz窷ci) ca這嗆 tworzy cichy, melancholijny park.

I chyba w豉郾ie to przyci庵a na Stare Pow您ki tak瞠 zagranicznych turyst闚. No bo czy mieszka鎍owi Tokio m闚i co nazwiska Reymont, Jasienica, Bielicka, Niemen? Wystarczy jednak uda si na cmentarz wieczorem we Wszystkich 安i皻ych lub Zaduszki, kiedy to dzikie t逝my, m闚i帷e po polsku, angielsku, francusku, nawet japo雟ku tratuj alejki w poszukiwaniu... wra瞠 estetycznych.

Niestety nie przek豉da si to na jak捷 szczeg鏊n opiek Warszawiak闚 na Pow您kami. Gdyby nie dzia豉lno嗆 Komitetu im. J. Waldorffa, wspieranego dotacjami zarz康u miasta, wiele pomnik闚 mogliby鄉y ogl康a tylko w ruinie lub na przedwojennych zdj璚iach. Z roku na rok obserwuj te, jak niekt鏎e z nich po prostu znikaj w mniej lub bardziej "wyja郾ionych" okoliczno軼iach.

Trzeba jednak przyzna, 瞠 cmentarz jest te bardzo zadbany: alejki s regularnie sprz徠ane, co przy wielko軼i nekropolii i dosy du篡m zadrzewieniu jest nie lada sztuk. Osobi軼ie brakuje mi 豉wek, o kt鏎e postara si zarz康 np. Pow您ek Wojskowych czy Cmentarza Rakowickiego. Po trzygodzinnej sesji zdj璚iowej ka盥y cz這wiek by sobie gdzie przysiad, a przed obcym grobem troch tak g逝pio...

Pozostaje mie nadziej, 瞠 czas i historia oka膨 si dla Cmentarza Pow您kowskiego 豉skawe, aby tak瞠 nast瘼ne pokolenia mog造 podziwia t najpi瘯niejsz nekropoli Warszawy.

  Sowa
26.12.2011

Przypisy

  1. A. S這mczy雟ki, Pow您kowskie refleksje, "Stolica" 1975, nr 44, s. 5.
  2. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 10.

    Zdj璚ia z l. 40-tych XX w. zamieszczone w pracy Mariana Kielarskiego pokazuj mn鏀two nagrobk闚, wykonanych np. z bia貫go marmuru, kt鏎e mimo up造wu kilkudziesi璚iu lat wygl康aj jak nowe (np. pomnik Ludwiki Walewskiej z d. Potockiej, kw. 25). Te same pomniki w l. 70-tych XX w. by造 niemal czarne, a po konserwacjach i czyszczeniach przeprowadzonych w l. 80-tych XX w. dzi zazwyczaj nie ma ju 郵adu (por. nagrobek J霩efa Sonnenberga konserwowany w 1986 r.).

  3. Z. Strza趾owski, M. Walecki, Przewodnik po Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie, Warszawa 1976, s. 18.
  4. Rejestr Zabytk闚 Nieruchomych, dost瘼ny na stronach KOBiDZ, podaje dat wpisu 1 lipca 1965 r. Z kolei wg Stanis豉wa Marzy雟kiego cmentarz obj皻o ochron w 1952 r. i - co ciekawe - wpis mia ten sam numer, co podany przez KOBiDZ. - S. Marzy雟ki, Pomiar katakumb z 13 grudnia 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚.
  5. Pierwsza kwesta mia豉 miejsce w 1975 r. Niemal tradycj sta這 si, 瞠 prowadz je ludzie kultury i sztuki, wspomagani przez wolontariuszy. Ponadto w 1979 r. odby si specjalny koncert w Filharmonii na rzecz ratowania zabytk闚 Starych Pow您ek (Sukces koncertu na rzecz Pow您ek, "Stolica" 1979, nr 13, s. 11).
  6. Pi瘯no Starych Pow您ek, "Stolica" 1980, nr 41-42, s. 15.
  7. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 246. Inna rzecz, i nawet nagrobki z bardziej szlachetnych materia堯w robione s wg jednego, nadzwyczaj prymitywnego szablonu :(
  8. Od ok. 2007 r. trwaj te prace nad elektroniczn ewidencj zabytkowych pomnik闚, kt鏎ej udost瘼nienie on-line z przyczyn finansowych jest ci庵le przesuwane :( W za這瞠niu mia to by rejestr opisuj帷y nagrobki g堯wnie pod k徠em stanu ich zachowania i konserwacji (obecnie jest dost瘼ny w wersji papierowej w siedzibie Komitetu).
  9. Oprac. na podst.: O. Budrewicz, Bedeker warszawski, Warszawa 1966 (wspomnienia z l. 1958-1959) ; I. Rybczy雟ka, Pow您ki, "Ty i Ja" 1973, nr 11, s. 50-53.
  10. O. Budrewicz, Bedeker warszawski, Warszawa 1966, s. 255.
  11. O. Budrewicz, Bedeker warszawski, Warszawa 1966, s. 256.
  12. Irena Rybczy雟ka zwraca豉 uwag, 瞠 w s御iedztie Cmentarza Pow您kowskiego w og鏊e brakowa這 miejsc, gdzie mo積a by這 spokojnie usi捷 i co zje嗆. - I. Rybczy雟ka, Pow您ki, "Ty i Ja" 1973, nr 11, s. 51. W豉軼iwie taki stan rzeczy utrzyma si a do 2004 r., czyli otwarcia CH "Arkadia" (naturalnie je郵i kto lubi atmosfer takich miejsc).
  13. Od czasu do czasu znajduj si jednak miejsca pod nowe groby i to nawet w najbardziej zat這czonej cz窷ci nekropolii (np. dla Gustawa Holoubka w kw. 14).
  14. Pow您kowskie kolumbarium sprawia zreszt wyj徠kowo smutne wra瞠nie: usytuowane wzd逝 w御kiej alejki, gdzie nawet 豉wki nie postawisz, w swojej konstrukcji nie uwzgl璠nia nawet powieszenia wianka czy zatkni璚ia jakiego kwiatuszka. Spe軟ia li tylko rol sk豉dowiska proch闚 ludzkich, o kt鏎ych mo積a 豉two zapomnie. O ile lepiej wygl康aj kolumbaria wystawione na nieodleg造ch Pow您kach Wojskowych.


Do g鏎y