Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Cmentarne porz康ki
Kwatery

Dotychczas w literaturze po鈍i璚onej Starym Pow您kom panowa pogl康, 瞠 w pierwszych latach istnienia cmentarz przedstawia obraz n璠zy i rozpaczy, co objawia這 si m.in. do嗆 chaotyczn organizacj przestrzeni. Dopiero przej璚ie zarz康u nad nekropoli przez Magistrat (1834 r.) mia這 poci庵n望 za sob (w 1836 r.) m.in. wyznaczenie i ponumerowanie kwater1. K'woli tzw. prawdy historycznej nie mog jednak oszcz璠zi Wam kilku "dygresji" w tym瞠 temacie ;).

Ju Stanis豉w Szenic mimochodem stwierdzi, 瞠 epidemia cholery z 1831 r. (tj. kopane w闚czas mogi造 zbiorowe) przeszkodzi豉 pr鏏om uregulowania przestrzeni cmentarza2. Zatem jeszcze przed przej璚iem nekropolii pow您kowskiej przez w豉dze miejskie istnia造 jakie zabiegi w celu uporz康kowania jej przestrzeni.

D逝gie godziny 郵璚zenia nad starymi planami Warszawy i dzie貫m Kazimierza W. W鎩cickiego wywo豉造 we mnie jeszcze inne "refleksje" ;) Okazuje si bowiem, 瞠 "rozkwaterowanie" Starych Pow您ek w 1836 r. nie by這 ostateczne lub te w nast瘼nych latach to i owo wymaga這 jeszcze "dopieszczenia".

We幟y np. plan Warszawy wykonany podczas manewr闚 wojskowych w 1836 r.] Owszem, Cmentarz Pow您kowski przedstawiono z siatk prostopad造ch alejek, lecz wcale nie tworz one regularnych kwater. Co wi璚ej, na terenie dzisiejszych kw. I-IV wyznaczono tylko dwie, schodz帷e si pod k徠em ostrym alejki (zob. dalej).

Kolejne, wyj徠kowo dok豉dne, 廝鏚這 kartograficzne z 1838 r. r闚nie odnotowuje niejednakowe kwatery, a tak瞠 promienisty uk豉d 軼ie瞠k przy Bramie III, kt鏎ego szcz徠ki wida jeszcze na planie z 1842 r. Przy okazji pod murem starej cz窷ci cmentarza zaznaczono r闚nie szeroki pas przeznaczony na poch闚ki. O tym, 瞠 nie s逝篡 tylko samob鎩com, 鈍iadczy cho熲y grobowiec znanej nam rodziny Szymanowskich (wystawiony, jak g這si inskrypcja, w 1842 r.). Jeszcze tylko sp鎩rzcie na plany zamieszczone w taryfie z 1852 r. i ju dalej nie b璠 was przekonywa ;)

Regularn szachownic dr騜ek, odpowiadaj帷 stanowi dzisiejszemu, odnotowano dopiero na planie z 1856 r., a numeracj kwater - na planie z 1859 r.

I tu pojawia si kolejne "ale". Je郵i bowiem, jak chc pow您kolodzy, ju w 1836 r. w rogu ka盥ej kwatery wystawiono s逝pek z jej numerem3, to dlaczego Kazimierz W. W鎩cicki nie pos逝giwa si tak konkretnymi wskaz闚kami. Pisz帷 bowiem o pochowanych na Starych Pow您kach, autor Cmentarza Pow您kowskiego pod Warszaw nie podawa numeru kwatery tylko okre郵enia opisowe np. "Cmentarz stary. Ustro artyst闚 (o grobie Alojzego 草速owskiego), "kamie na ziemi po這穎ny na granicy starego i nowego cmentarza" (Walentego Skoroch鏚 Majewskiego), "na pierwszym nowoprzybranym cmentarzu w mogile bez napisu" (Agnieszki Truskolaskiej), "na prost pomnika wyrobionego w r. 1850 jego d逝tem dla m這dego artysty (...)" (Paw豉 Mali雟kiego, owym muzykiem by Aleksander Janicki pochowany w kw. 12), "pomnik kamienny, stoi przy grobowcu M這kosiewicza" (o grobie Jakuba Tatarkiewicza)4. Czy gdyby istnia造 w闚czas s逝pki z numerkami kwater, W鎩cicki "bawi豚y" si w tak nieprecyzyjne opisy?5

Kto wie, czy rzeczywi軼ie nie by這 tak, jak wspomina豉 prawnuczka Melchiora Szymanowskiego, a mianowicie, 瞠 w豉郾ie po wydaniu dzie豉 Kazimierza W. W鎩cickiego: "(...) zarz康 cmentarza zacz掖 wprowadza pewien 豉d w chaosie pomnik闚, kieruj帷 si wskazaniami W鎩cickiego."6

Jak wida "problemem" by造 kwatery z mogi豉mi "przeci皻nych" warszawiak闚, a przecie istnia造 r闚nie groby, znajduj帷e si niejako "na marginesie" Cmentarza Pow您kowskiego. Jeszcze przewodniki z ko鎍a XIX w. wspomina造 np. o istnieniu kwatery dla tych, kt鏎zy: "(...) nie maj帷 do嗆 si, a瞠by p造n望 przeciw pr康owi dobrowolnie z 篡ciem sko鎍zyli."7

By mo瞠 s逝篡豉 ona jednocze郾ie ofiarom "powietrza", podlegaj帷ym podobnemu wykluczeniu, co samob鎩cy8. Zapewne podczas pierwszej epidemii cholery w 1831 r. zmar造ch rzeczywi軼ie grzebano w kopanych bez planu mogi豉ch zbiorowych, wspomnianych przez Stanis豉wa Szenica9. Tym niemniej ju Kazimierz W. W鎩cicki, pisa o osobnej kwaterze "choleryk闚", w 1852 r. znajduj帷ej si: "w r闚nej prawie linii z katakumbami"10. By mo瞠 by造 to dzisiejsze kw. I -IV, ukazywane na starych planach Warszawy (np. z 1836 r., 1838 r., 1859 r.) jako olbrzymie pola grobowe przeci皻e zaledwie dwoma alejkami, a zarazem ulokowane "na uboczu" samej nekropolii. Jednak to tylko domys造.

Wszytkie znaki na niebie i ziemi ;) podpowiadaj, 瞠 architektur krajobrazu Cmentarza Pow您kowskiego porz康kowano co najmniej dwa razy. Po raz pierwszy tu po przej璚iu zarz康u nekropoli przez miasto w l. 30-tych XIX w i po raz drugi w 2. po這wie l. 50-tych XIX w. I zapewne dopiero w po這wie wieku dokonano podzia逝 na regularne kwatery, oznaczone konkretnymi liczbami czy symbolami, co te przetrwa這 do naszych czas闚.

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. F.M. Sobieszcza雟ki, Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu Warszawy od najdawniejszych czas闚 a do 1847 roku, Warszawa 1848, s. 344.
  2. S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979, s. 20.
  3. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 47 ; H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fija趾owski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 21.
  4. K.W. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw, T. 1, Warszawa 1855, s. 62, 84, 136, 203, 224.
  5. Relacja Sobieszcza雟kiego, dotycz帷a Starych Pow您ek, wydaje si wiarygodna, aczkolwiek zawiera pewne skr鏒y my郵owe (autor pisze np., 瞠 po 1836 r. wybudowano nowe katakumby (s. 344), chocia w istocie uleg造 one tylko przed逝瞠niu. - Zob. Katakumby). Natomiast plan z 1838 r. jest zbyt dok豉dny, aby uzna go za fantazj kartografa (zw豉szcza, 瞠 by robiony na polecenie namiestnika Paskiewicza).
  6. W. Jeziorowski, Album Pow您ek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 4.
    O ile zauwa篡豉m W鎩cicki nie wyg豉sza uwag na temat og鏊nego porz康ku na cmentarzu, co najwy瞠j stanu zachowania niekt鏎ych pomnik闚 czy w og鏊e oznaczeniu grob闚 zas逝穎nych.
  7. W ciszy grob闚, "Kurier Poranny" 1904, nr 307, s. 3.
  8. Nale篡 jednak odda sprawiedliwo嗆 w豉dzom carskim, 瞠 zabrania造 grzebania "zapowietrzonych" poza cmentarzem, jak to drzewiej bywa這. - Zob. Policya lekarska : o grzebaniu cia zmar造ch [lub Postanowienie Rady Administracyjnej Kr鏊estwa Polskiego i przepisy wzgl璠em grzebania cia zmar造ch], Warszawa 1846, 133.
  9. S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979, s. 20.
  10. K.W. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw, T. 1, Warszawa 1855, s. 17.


Do g鏎y