Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Cmentarne porz康ki
Groby

W鈔鏚 "reform przestrzennych", jakich podj掖 si Magistrat, znalaz這 si r闚nie uregulowanie kwestii grob闚 i nagrobk闚. Do sprawy zabrano si zreszt profesjonalnie, gdy najpierw dokonano inwentaryzacji istniej帷ych pomnik闚 po陰czonej z naniesieniem ich lokalizacji na specjalny plan cmentarza1.

W nast瘼nej kolejno軼i ustalono m.in., 瞠

  • kwatera b璠zie si sk豉da z 6 rz璠闚 po 30 grob闚 w ka盥ym;
  • pojedynczy gr鏏 b璠zie mia sta陰 powierzchni tj. 4 na 2 這kci, czyli 8 這k2 (ok. 5 m2).

Jakkolwiek wprowadzenie tej pierwszej zasady bywa這 gdzieniegdzie trudne (zw豉szcza w najstarszej cz窷ci Starych Pow您ek), to okre郵ony w闚czas rozmiar grobu obowi您ywa bodaj do naszych czas闚.

Wbrew pozorom problem "dziur w ziemi" by jednak o wiele bardziej skomplikowany ;), gdy w XIX w. na Cmentarzu Pow您kowskim mo積a si by這 "pochowa" na kilka sposob闚:

  1. w grobie jeneralnym, czyli w mogile zbiorowej;
  2. w katakumbach (zob. Katakumby);
  3. w grobie czasowym,
  4. w grobie dziedzicznym.

Najmniej "godny" by poch闚ek w grobie zbiorowym2. Ba! w tym wypadku w og鏊e nie mo積a pisa o jakimkolwiek presti簑, gdy w mogi豉ch jeneralnych sk豉dano zw這ki biedak闚, pensjonariuszy przytu趾闚 oraz dzieci do lat siedmiu, a wi璚 g這wnie tych, od kt鏎ych nie pobierano op豉t za poch闚ek. Groby zbiorowe kopano tak瞠 w czasie epidemii, lecz podobno w 1852 r. wiele rodzin za豉twia這 swoim bliskim pogrzeb w grobach familijnych, co jednak odbywa這 si na marginesie prawa3.

Najstarsz wzmiank o grobach jeneralnych znalaz豉m w pracy Kazimierza W. W鎩cickiego, lecz sama "idea" trwa豉 wyj徠kowo d逝go, gdy o mogi豉ch zbiorowych wspomina豉 jeszcze taryfa op豉t pogrzebowych z 1882 r.4

Groby czasowe zapewnia造 zmar造m "wieczny odpoczynek" przez 15-20 lat (w zale積o軼i od rodzaju gleby), a nawet i d逝瞠j, o ile mogi豉 by豉 utrzymywana w porz康ku5. Sprzedawano je wg kolejno軼i w rz璠zie (st康 inna nazwa linia), aczkolwiek kupuj帷y m鏬 wybiera mi璠zy cmentarzem "starym" lub "nowym" (zob. Finanse cmentarne). Po up造wie terminu u篡tkowania (o czym czasami przypomina造 gazety)6 rodzina mog豉 wykupi dane miejsce na w豉sno嗆.

W praktyce mogi造 czasowe pozwala造 do嗆 efektywnie wykorzysta przestrze grzebaln. Ot, np. w 1903 r. prasa donosi豉 o rozpocz璚iu poch闚k闚 w nowej kwaterze (272) powsta貫j: "(...) po zatarciu 郵ad闚 grob闚, kt鏎e przed 15 laty by造 nabyte "z wyboru", a kupna na wieczne czasy nie zawarto."7

Ponowne wykorzystanie wspomnianej kwatery by這 r闚nie mo磧iwe ze wzgl璠u na zakaz wystawiania trwa造ch pomnik闚 na grobach czasowych (nale瘸這 si ograniczy do drewnianych krzy篡 lub sztachetek). W豉軼iwie to owszem, istnia豉 taka mo磧iwo嗆, ale nale瘸這 w闚czas ui軼i op豉t, jak za wykupienie ziemi na w豉sno嗆, wi璚 gdzie tu zysk? ;)8

Sprzeda miejsc w linii wstrzymano 1(13) czerwca 1888 r.9

Z pozoru najlepszy interes w豉dze Cmentarza Pow您kowskiego robi造 na grobach dziedzicznych10. Nie do嗆, 瞠 ich zakup wi您a si z op豉t "placowego", "lokalizacyjnego", to jeszcze nale瘸這 wykosztowa si na trwa造 nagrobek i zgod na jego wystawienie11. Zysk by jednak pozorny, gdy grob闚 wieczystych nie mo積a by這 ponownie sprzeda, a nagrobki winny sta nienaruszone, dop鏦i nie popadn w ca趾owit ruin.

Podzia grob闚 i og鏊ne zasady ich u篡tkowania nie zmieni造 si w豉軼iwie do naszych czas闚. Cmentarz Pow您kowski mia jednak swoj... specyfik. Ot, np. jeszcze w 1873 r. obowi您ywa豉 pono zasada, 瞠 pierwszy i trzeci rz康 w kwaterze z jednej strony mia zawiera tylko groby familijne, a z drugiej pojedyncze, podczas gdy rz康 鈔odkowy - tylko pojedyncze12. Z czasem pojawia這 si jednak coraz wi璚ej wyj徠k闚 od tej regu造 i w kwaterach przesta obowi您ywa jakikolwiek "porz康ek" w tej kwestii.

Organizacja poch闚k闚 na Cmentarzu Pow您kowskim nie odbiega豉 od polskich czy nawet europejskich tendencji w tej dziedzinie. Z biegiem lat rzecz uleg豉 jednak znacznemu uproszczeniu, cho likwidacja najbardziej "dyskusyjnych" mogi zbiorowych i czasowych bynajmniej nie wynika豉 z rosn帷ej wra磧iwo軼i spo貫cze雟twa tylko... otwarcia Cmentarza Br鏚nowskiego. To ju jednak inna historia...

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. Mia這 to r闚nie zabezpieczy pomniki podczas prowadzonych jednocze郾ie prac nad regulacj alejek. - "Kurier Warszawski" 1836, nr 126, s. 610.
  2. Oprac. na podst.: Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 80 ; Taryfa wszelkich op豉t przy obrz璠ach pogrzebowych (...) z d. 29 sierpnia 1882 r. ...; K.W. W鎩cicki, Cmentarz Pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1855, s. 12.
  3. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 60.

    Przepisy wzgl璠em grzebania zmar造ch wydane w 1846 (paragraf 133) nakazywa造 tworzenie na cmentarzach osobnych miejsc dla zmar造ch na choroby zaka幡e. Opr鏂z tego podczas trwania zarazy wydawano specjalne instrukcje lub przypominano obowi您uj帷e przepisy.

  4. D逝gie trwanie tego rodzaju poch闚k闚 jest o tyle ciekawe, 瞠 pi皻nowali je XVIII-wieczni inicjatorzy reform cmentarnictwa.
  5. Oprac. na podst.: W. Niemyski, Warszawski rzymsko-katolicki Cmentarz 安. Wincentego na Br鏚nie : 1884-1934, Warszawa 1934, s. 28 ; Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 80 ; Taryfa wszelkich op豉t przy obrz璠ach pogrzebowych (...) z d. 29 sierpnia 1882 r. ....
  6. W miar regularnie tego typu przypomnienia drukowa豉 Var鈴vskaja Policejskaja Gazeta. Przepisy pa雟twowe nak豉da造 na zarz康y cmentarzy obowi您ek informowania o up造wie terminu u篡tkowania grobu, czy to poprzez lokaln pras, czy z ambony. - Policya lekarska : o grzebaniu cia zmar造ch [lub Postanowienie Rady Administracyjnej Kr鏊estwa Polskiego i przepisy wzgl璠em grzebania cia zmar造ch], Warszawa 1846, 126.
  7. Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego XX 207. Archiwum m.st. Warszawy.

    Notatka dotyczy okresu, kiedy na Starych Pow您kach groby czasowe nie by造 ju sprzedawane (zob. dalej), ale chodzi raczej o ukazanie pewnego "mechanizmu". Ot騜, wygl康a na to, 瞠 zarz康 cmentarza stara si jako "sterowa" wyborem grob闚, aby kwatery by造 zape軟iane w ca這軼i i po kolei, co potem u豉twia這 ich ponowne u篡cie.

  8. Jako ciekawostk warto przy okazji doda, 瞠 podobno w wielu kwaterach znajdowa造 si nawet cztery warstwy zw這k pochowanych niegdy w grobach czasowych. - Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego XXI 3. Archiwum m.st. Warszawy.

  9. Zakaz wystawiania sta造ch pomnik闚 na grobach czasowych sankcjonowa造 zreszt przepisy pa雟twowe. - Policya lekarska : o grzebaniu cia zmar造ch [lub Postanowienie Rady Administracyjnej Kr鏊estwa Polskiego i przepisy wzgl璠em grzebania cia zmar造ch], Warszawa 1846, 126.
  10. Od tego momentu osoby, zamawiaj帷e karawan na Stare Pow您ki, musia造 udowadnia, 瞠 posiada造 tam groby zakupione na w豉sno嗆 z miejscem na kolejny poch闚ek. - "Kurier Warszawski" 1888, nr 149, s. 1-2.

    W okoliczno軼iowym druku wydanym z okazji Zaduszek w 1906 r. pisano, i nadal w ka盥ej kwaterze znajdowa造 si groby czasowe. - 安i皻o Umar造ch, [po 1906], s. 4.

    Troch mnie to zafrapowa這, chocia mog造 to by groby, gdzie obowi您ywa dwudziestoletni okres "le瘸kowania".

  11. O niuansach poj璚ia w豉sno軼i grobu zob. Cmentarze kr鏒ko i zwi篥le. Gr鏏 i nagrobek.
  12. Plany pomnika musia造 by zatwierdzone przez budowniczego miasta, a napisy przez policj. - "Var鈴vskaja Policejskaja Gazeta" 1888, nr 231, s. 1.
  13. Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 79.

    Tadeusz M. Rudkowski pisze o rz璠ach pierwszym i sz鏀tym, kt鏎ych przeznaczenie mia這 by konsekwentnie przestrzegane do l. 60-tych XIX w. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), , Wroc豉w 2006, s. 45.


Do g鏎y