Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Cmentarne porz康ki
S逝瘺a cmentarna

U zarania swych dziej闚 Stare Pow您ki by造 ma造m cmentarzykiem, ale 豉two by這 przewidzie, 瞠 obs逝ga trzech parafii (czyli w praktyce wi瘯szej cz窷ci miasta) b璠zie wymaga豉 licznego personelu. Z wypowiedzi Franciszka M. Sobieszcza雟kiego wynika jednak, 瞠 dopiero w l. 30-tych XIX w. wprowadzono etatowych pracownik闚 cmentarza1. Jak rzecz wygl康a豉 wcze郾iej? Nie wiem :(

Organizuj帷 od nowa Cmentarz Pow您kowski, w豉dze miejskie szczeg鏊n uwag po鈍i璚i造 w豉郾ie obs逝dze nekropolii. Zacz皻o od "trywialnej" rzeczy, jak by這 ustalenie bud瞠tu na pensje pracownik闚, kt鏎e odt康 mia造 by stale wyp豉cane z funduszu pok豉dnego2.

W owych瞠 l. 30-tych XIX w. ustalono r闚nie podzia obowi您k闚, kt鏎y z grubsza nie zmieni si a do naszych czas闚. Tak wi璚 jeszcze w 1873 r. s逝瘺a cmentarna dzieli豉 si na:

  1. wy窺z, do kt鏎ej zaliczali si: pisarz i nadzorca w jednej osobie, kancelista i dwaj kapelani;
  2. ni窺z - organista, zakrystian, grabarze, czterej kopacze, czterej tragarze, dwaj szwajcarzy, dwaj dziadowie i dwie baby cmentarne3.

Najwy瞠j w hierarchii sta specjalny "oficjalista" (jak go nazwa Franciszek M. Sobieszcza雟ki), czyli nadzorca lub naczelnik cmentarza4. Teoretycznie sprawowa on "w豉dz wykonawcz" wzgl璠em "ustawodawczej" dozoru, lecz w praktyce za czas闚 carskich stanowi autonomiczny "o鈔odek zarz康zania", podleg造 bezpo鈔ednio Ratuszowi (zob. Warszawa cmentarna. Dozory ko軼ielne i cmentarne)

Nadzorca posiada do嗆 szerokie kompetencje, ale zarazem d德iga niema陰 odpowiedzialno嗆5. Od niego bowiem zale瘸 wygl康 i funkcjonowanie nekropolii, gdy w swoich obowi您kach mia np. wyznaczanie s逝瘺ie cmentarnej codziennych rob鏒 (w tym porz康kowych), wymierzanie mogi, opiek nad planem cmentarza, ewidencj grob闚, archiwum oraz karawanami. Ponadto czuwa, aby pomniki by造 wystawiane zgodnie z rysunkiem przedstawionym w Magistracie, a zw豉szcza, aby tre嗆 napis闚 nie odbiega豉 od tych, zatwierdzonych przez policj (c騜, takie by造 czasy). Rozpatrywa r闚nie skargi i za瘸lenia, zg豉szane przez "u篡tkownik闚" grob闚.

Tak wa積e persony nie doczeka造 si w豉軼iwie 瘸dnego miejsca w literaturze dotycz帷ej Starych Pow您ek. Podczas moich bada trafi豉m na personalia zaledwie kilku os鏏 i tylko orientacyjne daty ich urz璠owania. Niepe軟y z pewno軼i spis nadzorc闚 cmentarza przedstawia si wi璚 nast瘼uj帷o:

  • Ignacy Szulca (1812-1879) - zarz康za nekropoli w l. 1839-1879, pochowany w kw. 5;
  • Franciszek Kublicki (1823-1889) - pochowany w kw. 18;
  • Pluci雟ki - nadzorca cmentarza w l. 90-tych XIX w.;
  • p趾 Biron (Byron; zm. przed 1904 r.) - nadzorca w l. 1900-1904 (?);
  • Henryk Hykiel (Hykel, Hikiel, 1872-1942) - sprawowa swoj funkcj co najmniej od 1922 r. do ok. 1939 r.
  • Emil Swoboda - co najmniej od 1945 r., zmaga si m.in. odbudow ko軼io豉 i katakumb.

I to by by這 na tyle :(6

Najwi瘯sz rzesz pracownik闚 Cmentarza Pow您kowskiego stanowi豉 jednak s逝瘺a ni窺za. Do zada cmentarnik闚7 (jak ich wdzi璚znie nazwa pewien dziennikarz ;) ) nale瘸這 przede wszytkim kopanie grob闚 i utrzymanie porz康ku na nekropolii (w tym np. gracowanie alejek), aczkolwiek nie wszytkie tego typu prace spe軟ia豉 "etatowa" s逝瘺a cmentarna8.

Dla ludzi XIX w. oczywistym by這, i 瘸dna "szanuj帷a si" rodzina nie b璠zie w豉snor璚znie piel璕nowa grob闚. Tak wi璚 ju 150 lat temu powszechne by這 wynajmowanie os鏏 dysponuj帷ych czasem i umiej皻no軼iami, kt鏎e za drobn op豉t zobowi您ywa造 si od czasu do czasu ogarn望 miejsce spoczynku jakiego obywatela czy obywatelki. Co najmniej od l. 60-tych XIX w. zajmowa造 si tym kobiety z rodzin ni窺zych oficjalist闚 czy s逝瘺y cmentarnej, cho jako嗆 ich us逝g bywa豉 mocno dyskutowana (zob. Genius loci. W徠pliwa opieka).

R闚nie praca "cmentarnik闚" by豉 sta造m tematem do narzeka i dopiero reformy nadzorcy Pluci雟kiego (1894 r.) sprawi造, 瞠 energia ni窺zej s逝瘺y cmentarnej nie marnowa豉 si w szynkach z piwem9. Nowy nadzorca podzieli Cmentarz Pow您kowski na 45 sekcji, z kt鏎ych ka盥a podlega豉 jednej osobie odpowiedzialnej za porz康ek w "swojej" cz窷ci. 荑 tzw. dozorca mia do swojej dyspozycji kwaterowych, kt鏎ym rozdziela opiek nad poszczeg鏊nymi kwaterami. Dzi瘯i temu rozwi您aniu mia造 znikn望 tereny zawalone 鄉ieciami, bo przecie nietrudno by這 wskaza (i w domy郵e ukara) winnych nieporz康ku.

Pod koniec XIX w. uregulowano tak瞠 kwesti opieki nad grobami, przyznaj帷 dozorom prawo do powierzania jej wybranym osobom lub firmom. W闚czas poprzestano na wprowadzeniu sta造ch op豉t za konserwacj grob闚, nadal jednak sprawowan przez pracownik闚 cmentarza lub ich krewne. Mia這 to uchroni obywateli przed naci庵aniem, ale w przysz這軼i umo磧iwi這 dozorowi podj璚ie nader kontrowersyjnych decyzji.

Mimo 瞠 utrzymanie porz康ku na grobach (naturalnie tych op豉conych) w praktyce nale瘸這 do os鏏 zwi您anych z zarz康em cmentarza, to oficjalnie nie posiada on jakiej wy陰czno軼i na tego rodzaju us逝gi. Jeszcze w pocz徠kach XX w. niekt鏎zy dziennikarze postulowali takie rozwi您anie10, ale z pewno軼i w najgorszych koszmarach nie 郾i這 im si, do czego doprowadzi monopolizacja opieki nad grobami.

Ot騜 w 1923 r. doz鏎 Cmentarza Pow您kowskiego powierzy trosk o pi瘯no miejsc poch闚k闚 firmie ogrodniczej niejakiego Szymborskiego11. Idea mo瞠 i s逝szna, i zbawienna, w ka盥ym razie na pewno dla... w豉軼iciela przedsi瑿iorstwa. Szymborski wywindowa bowiem ceny us逝g z 500, 1500, 3000 mk za miesi帷 do 10-20 tys. mk/m-c, 膨daj帷 dodatkowych op豉t m.in. za podlewanie ro郵in. Na dodatek zakaza robienia porz康k闚 na grobach innym osobom nawet... ich w豉軼icielom!12 Nic zatem dziwnego, 瞠 ci ostatni zg這sili kurii metropolitalnej stanowczy protest w tej sprawie (inspirowany zreszt przez "Kurier Warszawski"), a nawet radni warszawscy zobligowali Magistrat do ukr鏂enia monopolu Szymborskiego. Nie uda這 mi si ustali, czy te dzia豉nia odnios造 skutek13.

Wsparcie profesjonalnej firmy zapewne rzeczywi軼ie by這 konieczne, w ko鎍u Stare Pow您ki w pocz徠ku l. 20-tych XX w. zajmowa造 szmat przestrzeni. Aby utrzyma porz康ek na tym terenie potrzeba by這 niemal armii. No dobrze, troszeczk przesadzi豉m, wystarczy豉 nieco wi瘯sza kompania ;) Ot, np. w 1894 r. Cmentarz Pow您kowski by 廝鏚貫m utrzymania dla 150 os鏏14. Natomiast ok. 1902 r. z Cmentarza Pow您kowskiego (oficjalnie) utrzymywa這 si a 200 os鏏, a i tak do wi瘯szych prac porz康kowych (np. uprz徠anie li軼i jesieni) wynajmowano dodatkowych ludzi (w tym瞠 1902 r. w liczbie 25)15.

Organizacja pracy na Cmentarzu Pow您kowskim nie zmieni豉 si zbytnio po II wojnie 鈍iatowej. Je郵i wierzy dziennikarzowi "Stolicy" (zreszt czemu by nie ;)) w 1982 r. Stare Pow您ki dawa造 utrzymanie:

  • pracownikom kancelarii (7 os鏏);
  • kontrolerom grob闚 (3);
  • grabarzom (12);
  • dozorcom przy bramach (6)
  • "piel璕niarkom grob闚" (zwanym r闚nie "rejonowymi"; 55)
  • i innym "osobom urz璠owym"16,

a wi璚 razem nieco mniej ni 100 osobom. Nadal te cz窷ciowo obowi您uje stara "terminologia", a wi璚 obok grabarzy (zajmuj帷ych si obs逝g pogrzeb闚) opiek nad cmentarzem sprawuj kwaterowi (w "hierarchii" cmentarnej znajduj帷y si o szczebelek ni瞠j od tych pierwszych)17.

W豉軼iciele grob闚 na Starych Pow您kach z pewno軼i mogliby niejedno powiedzie na temat funkcjonowania wsp馧czesnej s逝瘺y cmentarnej. Z punktu widzenia turysty nale篡 jednak przyzna, i nekropolia pow您kowska utrzymywana jest w godnym porz康ku tzn. je郵i ju 鄉ieci przes豉niaj nagrobki, to tylko za spraw nieszcz窷liwie ustawionych pojemnik闚 na odpady. Ale to ju inna bajka ;)

  Sowa
30.03.2013

Przypisy

  1. "S逝瘺a ca豉 i kapelan odt康 stale [podkre郵. Sowa] z tych瞠 fundusz闚 [tj. pok豉dnego - przyp. Sowa] pocz瘭i by p豉tnemi."
    - F.M. Sobieszcza雟ki, Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu Warszawy od najdawniejszych czas闚 a do 1847 roku, Warszawa 1848, s. 344.
  2. F.M. Sobieszcza雟ki, Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu Warszawy od najdawniejszych czas闚 a do 1847 roku, Warszawa 1848, s. 344.
  3. Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 79 ; Zbi鏎 Koroty雟kich sygn. 19749. Archiwum m.st. Warszawy.

    W l. 90-tych XIX w. w豉dze Warszawy wyda造 specjaln instrukcj porz康kuj帷 "kwestie cmentarne", jednak瞠 struktur s逝瘺y pozostawiono praktycznie niezmienion. Nad porz康kiem na Starych Pow您kach nadal czuwa:

    1. doz鏎;
    2. nadzorca i jego pomocnicy (czyli s逝瘺a wy窺za);
    3. kapelani (w liczbie dw鏂h, r闚nie s逝瘺a wy窺za);
    4. ni窺za s逝瘺a cmentarna

    - H. Radziszewski, Gospodarstwo miejskie [w:] S. Dziewulski, H. Radziszewski, Warszawa. T.2, Warszawa 1915, s. 323.

    Instrukcj wydano pono w 1895 r., co wydaje mi si nieco podejrzane. Niew徠pliwie by to dokument "nadrz璠ny" wobec dzia豉 nadzorcy Pluci雟kiego (zpb. dalej), kt鏎y przecie, rozdzielaj帷 zadania na cmentarzu, musia wiedzie, kim b璠zie m鏬 "gospodarowa" i w jakich relacjach znajd si jego wsp馧pracownicy. Mo磧iwe wi璚, 瞠 do pracy Henryka Radziszewskiego wkrad豉 si (kolejna :( ) liter闚ka.

    Podzia pracy wprowadzony w 1894 r. si zmieni co najmniej do 1922 r. Z nielicznych wzmianek w prasie dowiadujemy si, 瞠 nadal opiek nad ca造m cmentarzem sprawowa naczelnik lub nadzorca, kt鏎emu podlegali m.in. dozorcy, przewodz帷y z kolei kwaterowym. - "Gazeta Poranna 2 Grosze" 1922, nr 217, s. 2.

  4. Zwany r闚nie dozorc, chocia w ten spos鏏 okre郵ano r闚nie s逝瘺 porz康kow (zob. dalej).
  5. Oprac. na podst.: Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 79.

    W l. 70-tych XIX w. otrzymywa podobno pensj w wysoko軼i 360 rb. - Zbi鏎 Koroty雟kich sygn 19749. Archiwum m.st. Warszawy.

  6. "Oprac. na podst.: H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, [red. Nauk. J. Durko, W. Fija趾owski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 16-26; Zbi鏎 Walerego Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, Zbi鏎 Koroty雟kich, Archiwum m.st. Warszawy, prasa XIX-XX w. (w tym "Gazety Porannej 2 Grosze" 1922, nr 217, s. 2), informacje rodziny (Henryk Hykiel), Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553, Archiwum m.st. Warszawy.
  7. Z.J.N., U 鈍ie篡ch mogi, "Kurier Warszawski" 190, nr 302, s. 6
  8. Oprac. na podst.: "Przegl康 Tygodniowy" 1868, nr 36, s. 318.
  9. Akapit oprac. na podst.: "Kurier Warszawski" 1894, nr 172, s. 2.
  10. Zob. np. "Kurier Warszawski" 1904, nr 258, s. 1.

    Autor tego artyku逝 przywo逝je chwalebny przyk豉d cmentarza ewangelicko-augsburskiego, gdzie za opiek nad grobami odpowiada zarz康 nekropolii i w jego kancelarii dokonuje si wszelkich op豉t.

  11. Oprac. na podst.: "Kurier Warszawski' 1923, nr 70, s. 11-12, nr 74, s. 7, nr 87 (dod. por.), s. 6 ; Zbi鏎 Koroty雟kich sygn. 19750. Archiwum m.st. Warszawy.
  12. Wed逝g s堯w 闚czesnego prezesa dozoru T. Talikowskiego, s逝瘺a cmentarna mia豉 prawo darniowa groby, podlewa i piel璕nowa kwiaty. - "Przegl康 Katolicki" 1923, nr 12, s. 182.
  13. Zachowa這 si kilkadziesi徠 stron podpis闚 za zniesieniem wspomnianego monopolu, zebranych w鈔鏚 w豉軼icieli grob闚 na Starych Pow您kach. - Zbi鏎 Koroty雟kich sygn. 19750. Archiwum m.st. Warszawy.
  14. Dane z 1894 r. Akapit oprac. na podst.: "Kurier Warszawski" 1894, nr 172, s. 2.
  15. Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego XVII 292. Archiwum m.st. Warszawy.
  16. Na cmentarzach, "Stolica" 1982, nr 32, s. 5.
  17. Informacje by貫go pracownika Cmentarza Pow您kowskiego p. Tomasza Did這wskiego, za kt鏎e serdecznie dzi瘯uj :).


Do g鏎y