Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Cmentarne porz康ki
Granice sacrum, czyli mury cmentarne

Cmentarz Pow您kowski ju u swego zarania zosta otoczony murem1, lecz w ci庵u nast瘼nych dekad kwestia oddzielenia sacrum od profanum nieraz i nie dwa sp璠za豉 sen z powiek kolejnym nadzorcom cmentarza.

Cz瘰te powi瘯szanie nekropolii i jej niema貫 przecie rozmiary sprawia造, 瞠 ogrodzenie Cmentarza Pow您kowskiego zazwyczaj mia這 charakter nader prowizoryczny lub przynajmniej fragmentaryczny. Wystarczy zreszt spojrze na widok ul. Pow您kowskiej zamieszczony w kalendarzu z 1869 r. (zob. il. obok): do ko軼io豉 鈍. Karola Boromeusza ci庵n掖 si pi瘯ny mur, a dalej tylko drewniany p這t, niewiele wy窺zy od przeci皻nego cz這wieka2. Sytuacja d逝go nie uleg豉 zmianie, czego 郵ad znajdujemy na kartach przewodnik闚 po Warszawie3. Tak wi璚 np. jeszcze w 1893 r. kamienne ogrodzenie znajdowa這 si tylko od ul. Pow您kowskiej, chocia w 1900 r. uda這 si je wystawi r闚nie od ul. Okopowej, Tatarskiej i cz窷ciowo Spokojnej.

Dop鏦i okolica by豉 s豉bo zaludniona, wystarcza nawet drewniany p這t, chroni帷y nekropoli bardziej przed wa喚saj帷ymi si psami ni lud幟i. Jednak ok. 1902 r. konieczne sta這 si podwy窺zenie istniej帷ego muru od ulicy Spokojnej, gdy w s御iedztwie coraz liczniej powstawa造 kamienice, a dotychczasowe ogrodzenie: (...) dla ludno軼i z tamtej strony okaza這 si ... za nizkim"4.

Kiedy wystawiono mur wok馧 reszty cmentarza? Ha! Te bym chcia豉 wiedzie! ;) Na pewno po 1915 r., gdy na 闚czesnych planach nekropolii parkan oznaczano wzd逝 ul. Sm皻nej, dawnego przed逝瞠nia ul. Wawrzyszewskiej i ul. Jana Ostroroga (M造narskiej). Niestety kolejne dost瘼ne mi 廝鏚豉 datuj si dopiero na 1935 r. i 1945 r. (fotoplany). Na zdj璚iach lotniczych z 1935 r. wida co prawda cie solidnego ogrodzenia wzd逝 ul. Wawrzyszewskiej i J. Ostroroga, ale w豉郾ie na odcinku ul. Sm皻nej jest on cokolwiek niewyra幡y, cho mo積a to wyt逝maczy po這瞠niem s這鎍a. Za to planie z 1945 r. dok豉dnie ukazuje mur wzd逝 ca貫j nekropolii (nawet przy kw. 182 r., gdzie do dzi jest 郵ad po wyrwie, przez kt鏎 prowadzili natarcie hitlerowcy...).

W XXI w. Stare Pow您ki nadal otacza wysoki, solidny - z pozoru - mur, kt鏎y zreszt w pierwszych latach tego stulecia doczeka si nawet remontu od ul. Okopowej i Pow您kowskiej. Niestety, nie stanowi on zbyt wielkiej przeszkody dla z這dziei, kt鏎zy np. w 2003 r. ukradli dwie br您owe p豉skorze嬌y z nagrobka Juliana Frageta (B. Jeziora雟ki, 1907 r., kw. 159).

Jak wida ochrona przed z這dziejami to nieco "dziurawa", a i ze stabilno軼i ogrodzenia nie jest chyba najlepiej. Smutnym potwierdzeniem tego ostatniego by這 zawalenie si w marcu 2012 r. sporej cz窷ci muru (ok. 60 m) na wysoko軼i kw. 3165. Doszcz皻nemu zniszczeniu uleg這 w闚czas ok. 70 najbli瞠j po這穎nych nagrobk闚, a wiele z s御iednich zosta這 uszkodzonych i grozi這 zawaleniem. W闚czas te okaza這 si, i prawdopodobnie ca造 odcinek ogrodzenia wzd逝 dawnej ul. Sm皻nej nie ma fundament闚6, a zawaleniem grozi r闚nie mur od dawnej ul. Wawrzyszewskiej.

Opini publiczn najbardziej jednak poruszy豉 postawa Zarz康u nekropolii, kt鏎y nie tylko nie powiadomi o katastrofie Nadzoru Budowlanego czy Sto貫cznego Konserwatora Zabytk闚, ale i stanowczo odm闚i wzi璚ia odpowiedzialno軼i za uszkodzenie nagrobk闚. Tymczasem obligowa這 go do tego prawo i ekspertyza budowlana, kt鏎a wykaza豉, 瞠 mur od dawna wymaga remontu lub przynajmniej zabezpieczenia. Oliwy do ognia dola造 jeszcze og這szenia, rozwieszone przy bramach cmentarnych, zach璚aj帷e do... indywidualnego ubezpieczania grob闚 [link]. Naprawa muru ci庵n窸a si zreszt a do wczesnej jesieni 2012 r., podczas gdy przez kilka miesi璚y na sporym odcinku wst瘼u na Cmentarz 砰dowski broni tylko w御ki r闚, pobliskie groby i cz窷 po這積ych przy murze otacza豉 鄴速a ta鄉a i tabliczki z zakazem wst瘼u, a fragmenty ogrodzenia w innych cz窷ciach cmentarza podparto drewnianymi belkami. og這szenia zach璚aj帷e do... indywidualnego ubezpieczania grob闚. Sprawa nie znalaz豉 zreszt fina逝 co najmniej do sierpnia 2012 r.: na sporej d逝go軼i wst瘼u na Cmentarz 砰dowski broni tylko w御ki r闚, pobliskie groby i cz窷 po這積ych przy murze otacza豉 鄴速a ta鄉a i tabliczki z zakazem wst瘼u, a fragmenty ogrodzenia w innych cz窷ciach cmentarza podparto drewnianymi belkami.

  Sowa
27.10.2012

Przypisy

  1. Przez d逝gi czas uwa瘸no, i w pierwszych latach istnienia Cmentarz Pow您kowski nie posiada czego tak "podstawowego" jak ogrodzenie. Tak tez, zapewne na podstawie artyku逝 Lecha Dunina, przedstawi m.in. Stanis豉w Szenic. - S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979, s. 19.

    Tadeusz M. Rudkowski zwr鏂i jednak uwag na wzmiank w "Gazecie Warszawskiej" z 1792 r. (nr 42 suplement), gdzie wyra幡ie zaznaczono, i cmentarz by: "zupe軟ie ju obmurowany". - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), , Wroc豉w 2006, s. 37.

  2. Nie uda這 mi si jeszcze rozwik豉 tej zagadki, ale na widoku ul. Pow您kowskiej narysowanym przez Aleksandra Majerskiego po 1820 r. mur za ko軼io貫m jest kamienny...
  3. Oprac. na podst.: Illustrowany przewodnik po Warszawie wraz z tre軼iwym opisem okolic miasta, Warszawa 1893, s. 255 ; Plan sytuacyjny cmentarza na Pow您kach, u這篡 i wyda J. Kwietniewski, Warszawa 1900 ; Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 73.
  4. Autor notki prasowej podaje - o ironio! - ul. Szcz窷liw ;) W tym samym czasie planowano te wy這篡 mur od ul. Okopowej i Pow您kowskiej lic闚k, w kt鏎ym to kszta販ie zachowa si do naszych czas闚. - Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego XVII 254, 292. Archiwum m.st. Warszawy.
  5. Oprac. na podst.: "Gazeta Sto貫czna" 19.03.2012, 22.03.2012 i "砰cie Warszawy" 23.03.2012 r. (edycje elektroniczne) oraz p騧niejszych wzmianek w prasie sto貫cznej.
  6. "砰cie Warszawy" z 23.03.2012 donosi這 jakoby na pocz徠ku XX w. mur zosta podwy窺zony, co mia這 spowodowa jego przeci捫enie i niedawn katastrof. Jedyna informacja na ten temat, na kt鏎 uda這 mi si natrafi, dotyczy豉 jednak okolic ul. Spokojnej (zob. tekst).


Do g鏎y