Historia Cmentarza Powązkowskiego


Hektar tu, hektar tam, czyli o powiększaniu cmentarza
Ile to było na początku?

Początki bywają trudne, zwłaszcza dla badaczy dziejów. Im bowiem dalej od "naszych czasów", tym trudniej znaleźć jakieś pewne informacje. Takoż jest również w przypadku Cmentarza Powązkowskiego i tak trywialnej rzeczy jak jego pierwotne wymiary.

Problemy z powierzchnią zaczęły się już u zarania dziejów cmentarza. Jeśli bowiem ktoś (tak jak ja ;)) zadał sobie trud przeliczenia i porównania wartości podanych przez dziejopisów, to z pewnością zauważył drobne nieścisłości1.

Weźmy na początek dane przekazane potomności za sprawą tablicy, znajdującej się dziś w kruchcie kościoła. Zakładamy2, że pierwotnie podawała długość nekropolii: 349 łok. (ok. 199-206 m) oraz szerokość: 178 łok. (ok. 101-105 m), a cała działka miała kształt prostokąta. W 1790 r. Cmentarz Powązkowski zajmował więc teren ok. 2-2,1 ha.

Tymczasem dokument z 1810 r., potwierdzający darowiznę Szymanowskich, mówił o 66 058 łok.2 (ok. 2,3 ha)3, podczas gdy Kazimierz W. Wójcicki4 podał wartość 6 902 sąż.2 (ok. 1,9 ha). Żeby było "zabawniej" w nowszych opracowaniach znajdziemy wartości 2,5-2,6 ha5, a nawet 3 ha6. Niby niewielka różnica - kilka metrów w tę albo we tę - ale z "kronikarskiego obowiązku" nie mogłam tego przemilczeć ;)7

Zgodnie z tradycją najstarsza część cmentarza to kw. 1-18, aczkolwiek pamiętajcie, aby nie traktować tych danych dosłownie8. Obowiązujący dziś podział na kwatery nie obejmuje pasów wzdłuż wschodniej i zachodniej granicy cmentarza. Wiemy bowiem, że np. nagrobek Szymanowskich został wystawiony w 1842 r., chociaż tereny dzisiejszej kw. 163 zostały włączone do cmentarza dopiero w 1853 r. (zob. niżej). Podobnie w 1862 r.: "(...) na samej granicy starego [podkreśl. Sowa] cmentarza"9 (tj. w dzisiejszej kw. 19) wzniesiono nagrobek Hilarego Zakrzewskiego.

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. W niniejszych rozważaniach przyjęłam przeliczniki wg tzw. miar nowopolskich (obowiązywały w l. 1818-1849, a nawet nieco dłużej):
    1 sążeń kwadratowy (sąż.2) = 36 stóp kwadratowych = ok. 2,8 m2.;
    1 łokieć = 0,57 m.
    Jeśli istniało prawdopodobieństwo, że źródło posługiwało się miarami staropolskimi, przyjmowałam przelicznik:
    1 łokieć = 0,59 m.
    1 łokieć kwadratowy (łok.2) - odpowiednio: 0,32 łok.2 lub 0,34 łok.2.
    - Przeliczniki podaję na podst.: Dawne jednostki miar.
  2. O wątpliwościach związanych z tym zabytkiem zob. Ciekawostki.
  3. Dokument miał wystawić syn Melchiora, Stanisław August Szymanowski. Oryginalny akt podobno zaginął, a jego odpis znajdował się w zbiorach Józefa Łazarkiewicza. - Cmentarz Powązkowski w Warszawie : materiały inwentaryzacyjne. T. 1, Kwatery 1-14, oprac. A. i B. Biernatowie, Warszawa 1980, s. 7-8.
  4. K.W. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1, Warszawa 1855, s. 12.
  5. T.M. Rudkowski, Cmentarz Powązkowski w Warszawie : panteon polski, Wrocław 2006, s. 34 i 39.
  6. Dokładnie 94 698 łok. kwadratowych, czyli właśnie ok. 3 ha. - H. Radziszewski, Gospodarstwo miejskie [w:] S. Dziewulski, H. Radziszewski, Warszawa. T. 2, Warszawa 1915, s. 322.

    Z tekstu poświęconego cmentarzom wynika, że autor "przepisywał" miejscami Kazimierza W. Wójcickiego, aczkolwiek dosyć niechlujnie. Na przykład podał, iż Stare Powązki powiększono w 1817 r. o 299 790 łok.2, chociaż autor Cmentarza Powązkowskiego... podał 1837 r. Żadne dostępne mi źródło z XIX w. nie powtarzało wartości przytoczonej przez Henryka Radziszewskiego.

  7. Niektórzy próbują te rozbieżności tłumaczyć różną długością boków cmentarza, który w efekcie miałby kształt tylko zbliżony do prostokąta. Potwierdzeniem tej tezy ma być długość katakumb (197 łokci, czyli ok. 112-118 m). - Cmentarz Powązkowski w Warszawie : materiały inwentaryzacyjne. T. 1, Kwatery 1-14, oprac. A. i B. Biernatowie, Warszawa 1980, s. 8, przyp. 12.

    Nie potwierdzają tego źródła ikonograficzne (np. plan okolic Warszawy z 1819 r.), gdzie wyraźnie widać, iż katakumby stanowiły tylko fragment południowej granicy cmentarza.

  8. Tym bardziej, że wg dzisiejszych pomiarów zajmują one ok. 2,1 ha (pomiar na podstawie narzędzia Ortofotomapy Warszawy).

    Nota bene na Planie Cmentarza Powązkowskiego z oznaczeniem bram i furt z 1915 r. granicę tzw. "starego" cmentarza wykreślono dopiero na linii kw. 19-20, co pokrywa się z planem Warszawy z 1819 r. Według współczesnych pomiarów na Ortofotomapie daje to powierzchnię ok. 2,6 ha.

  9. Archiwum m.st. Warszawy. Zbiory W. Przyborowskiego V 143.


Do góry