Historia Cmentarza Powązkowskiego


Hektar tu, hektar tam, czyli o powiększaniu cmentarza
Kolejne powiększenia cmentarza

Odnalezienie jakiegoś grobu na Cmentarzu Powązkowskim nie należy do łatwych, nawet jeśli zna się numer kwatery. I nie chodzi tu tylko o to, że cmentarz jest duży. Po prostu kwatery wcale nie są logiczne oznaczone, a wynika to m.in. z wielokrotnych powiększeń nekropolii1.

Pierwsze tereny przyłączono do Starych Powązek podobno już w 1812 r. Według Hanny Szwankowskiej było to możliwe dzięki darowiźnie jakiegoś nieznanego z imienia członka rodziny Szymanowskich. Nowy plac miał zajmować obecne kw. 19-26 i tak naprawdę już od dawna służył pochówkom. Miejsce wiecznego odpoczynku znaleźli tam bowiem żołnierze napoleońscy zmarli w lazaretach Warszawy oraz samobójcy, zwyczajowo chowani poza cmentarzem.

Kolejne obszary zakupiono ponoć w 1820 r. od Jakuba Ignacego Łaszczyńskiego (1791-1865), właściciela dóbr Powązki (a w l. 1831-1837 również prezydenta Warszawy) i wg większości źródeł właśnie wówczas dokonano pierwszego powiększenia cmentarza2. Obejmowało ono teren 2 morg (ok. 1,1 ha) tj. mniej więcej kwatery 19-34, 25-31 wpr. oraz kw. 177 i 177 wpr. Natomiast wg Hanny Szwankowskiej przyłączono wówczas odpowiednio kw. 27-34, 177 oraz klin od ul. Powązkowskiej z numerami wprost.

Wersja Łazarkiewicza częściowo znajduje potwierdzenie w źródłach kartograficznych. Otóż, na planie Warszawy z 1819 r. widzimy, że Cmentarz Powązkowski kończy się w pewnej odległości od wylotu ul. Piaskowej, czyli mniej więcej na wysokości kw. 18-19. Z kolei na mapie z 1827 r. dorysowano koślawą kreską nowoprzyłączony teren sięgający polnej drogi i jakichś zabudowań przy ul. Powązkowskiej (zob. Obiekty niezidentyfikowane).

Możliwe więc, iż pierwsze powiększenie odbyło się etapami lub (co moim zdaniem jest bardziej prawdopodobne) starania o zakup gruntu trwały od początku XIX w., a sfinalizowano je dopiero w 1820 r. Za tym ostatnim przemawia notka prefekta Departamentu Warszawskiego z 12 czerwca 1815 r., gdzie znalazła się informacja o zleceniu budowniczemu miejskiemu: "(...) wyrachowania kosztów na wystawienie nowego muru, którym ma być obwiedziony przyczynić się mający [podkreśl Sowa] plac na cmentarz."3

W 1820 r. sprawa powiększenia Starych Powązek wcale się zresztą nie skończyła. Dopiero w 1822 r. (sic!) ukończono bowiem ogrodzenie i dopiero wówczas nowe kwatery zostały poświęcone4.

Kolejne wydatki przyniósł rok 1830. Również od Łaszczyńskich odkupiono wówczas teren o powierzchni 55 900 łok.2 (ok. 1,8 ha) odpowiadający z grubsza kw. 28-32 wpr, B oraz I-IV5.

Na kartach dziejów Cmentarza Powązkowskiego Łaszczyńscy pojawili się ponownie w dwa lata później (1832 r.), kiedy znowu odsprzedali kolejne grunta pod groby warszawiaków. Były to mniej więcej dzisiejsze kw. A-F/G oraz 35-46 (Szwankowska)6 lub kw. A-F/G, 35-48 oraz 71 (Łazarkiewicz). I znowu na poświęcenie "nowoprzybranej" części nekropolii trzeba było czekać aż do maja 1834 r.7

W l. 1836-1837 r. Magistrat nabył kolejne tereny, również położone na zachód od "starego" cmentarza, lecz tym razem od władz wojskowych8. Zakup był wyjątkowo duży (299 790 łok.2, czyli ok. 9,7 ha)9 i objął mniej więcej kw. 47-63, 71-104, 83-118, 84-123, 105-112, 113-115 oraz a-f wzdłuż ul. Tatarskiej (Szwankowska) lub 49-63, 68-70, 72-104, 117-123, a-f wzdłuż ul. Tatarskiej (Łazarkiewicz). Tak dużą inwestycję wymusiło m.in. ostateczne zamknięcie w 1836 r. Cmentarza Świętokrzyskiego, przez co Stare Powązki stały się jedyną nekropolią lewobrzeżnej Warszawy.

Niedługo jednak władze cmentarza mogły być spokojne o miejsce pod nowe groby. W 1852 r. przyszła kolejna epidemia cholery, która mocno uszczupliła "rezerwy lokalowe" Powązek10.

Być może właśnie owo nagłe i ogromne zmniejszenie miejsca na cmentarzu skłoniło władze do przyłączenia w 1853 r. terenów zakupionych w 1841 r. (od małżonków Ciszewskich) i w 1844 r.11. W przeciwieństwie do poprzednich "nabytków", te znajdowały się w większości na południe i wschód od "starej" części nekropoli. Były to mniej więcej kw. 162-176 (z 1841 r.) i H-M, 43-44, 177-Q (1844 r., Szwankowska) lub 162-176 (1841 r.), H-M, 65-67, P-U (1844 r., Łazarkiewicz). Nie od razu jednak zaczęto grzebać nieboszczyków w kw. 180-181. Z taryf wydawanych w l. 1854-1864 dowiadujemy się bowiem, że znajdował się tam "dom rządowy12. Z kolei tereny za katakumbami nawet w 1900 r. były rzadko odwiedzane13.

Jak podaje Hanna Szwankowska okazją do kolejnego powiększenia w 1845 r. miała być regulacja drogi do obozu wojskowego na Powązkach (ul. Tatarska). Problem w tym, że wg planów Warszawy bieg owego traktu nie zmieniał się co najmniej od 1831 r. (zob. plan) i już wtedy był uregulowany, o czym świadczą m.in. szpalery drzew. Bez względu na powód, w tymże 1845 r. Cmentarz Powązkowski zyskał niewielki obszar w granicach kw. 64-68 i N-U (Szwankowska) lub 43-44, 64, Q, N-O (Łazarkiewicz). Plany miasta z XIX w. pokazują jednak, że dopiero po 1848 r. teren ów włączono w obręb nekropolii.

W l. 1851-1852 zakupiono niewielkie działki od Józefy Graff i Marianny Ścisłowskiej, co pozwoliło powiększyć cmentarz w stronę ul. Okopowej (kw. 160-161, 159-157, 178-179 oraz 158-159, 180-181; Szwankowska i Łazarkiewicz). I w tym wypadku teren nie od razu przeznaczono na pochówki. W taryfach domów z l. 1854-1864 dzisiejsze kw. 178-180 figurują jako obszar "zajęty na cmentarz"14, a z planu z 1859 r. wynika, iż ponumerowano tylko kw. 156-161, podczas gdy w miejscu kw. 180-181 nadal stały jakieś zabudowania15.

Od l. 60-tych XIX w. powiększenia cmentarza odbywały się w kierunku południowym, głównie poprzez przymusowe wywłaszczenia16.

Jeszcze przed 1859 r. nekropolii przybyły tereny kw. 105-115, 124-152, 154-155, X17.

Z kolei w 1863 r. na mocy postanowienia Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego zajęto pod nowe groby 39 365 łok.2 (ok. 1,3 ha) terenu należącego do spadkobierców znanego nam skądinąd Abrahama Cohna18.

W dwa lata później na tej samej zasadzie pozyskano 27 300 łok.2 (ok. 0,9 ha) od niejakiego Karola Korneta19.

Zapewne były to jedne z wielu transakcji, w wyniku których do 1868 r. przyłączono spory obszar wzdłuż ul. Smętnej20 obejmujący (w wielkim uogólnieniu) kw. 182-222, 229-230 oraz Z.

Dotychczas nie próbowałyśmy zsumować wszytkich tych łokci, sążni i hektarów, aby zyskać pojęcie, jaką też powierzchnię zajmował niegdyś Cmentarz Powązkowski. Wobec dość wielu rozbieżności w owych kwestiach byłoby to jednak dość ryzykowne ;) Na szczęście ktoś z naszych praprzodków zrobił to za nas, toteż wiemy, że np. w 1873 r. nekropolia miała zajmować teren 57 morg (ok. 32 ha)21.

Na tym jednak historia kolejnych nabytków się nie skończyła.

Najpóźniej ok. 1875 r. uzyskano bowiem nieregularny teren, odpowiadający (znowu w wielkim uogólnieniu) kw. 223-228, 231-242, 153, 243-278, 285-288, 300-30122. Na planie z 1875 r. widzimy, że nowy obszar nie został jeszcze zagospodarowany (brak podziału na kwatery), chociaż należał do cmentarza. Już jednak na planie z 1879 r. zaznaczono ów teren jako integralną część nekropolii.

Dzisiejszą południową granicę (na wysokości ul. Wawrzyszewskiej) Cmentarz Powązkowski osiągnął dopiero w l. 90-tych XIX w., co pokazują m.in. plany Lindley'a23.

Do kolejnych nabytków przymierzano się w 1910 r.24, ale ostatecznie do żadnych powiększeń chyba nie doszło.

Ostatnie powiększenie Starych Powązek nastąpiło w 1929 r.25. Dodatkowe tereny o powierzchni 2 ha (miejsce na ok. 3 000 grobów) cmentarz zyskał dzięki "wyprostowaniu" ulicy Jana Ostroroga (dawniej przedłużenie ul. Młynarskiej). Kwatery w nowej części nekropolii oznaczono numerem najdalej na wschód położonej kwatery oraz kolejnymi literami alfabetu (np. kw. 146 a, b, c). Jak widać na fotoplanie z 1935 r. tereny te były wówczas praktycznie puste.

Od tego też czasu cmentarz zajmuje 43 ha.

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. Chronologię i rozmiary powiększeń podaję za Hanną Szwankowską i Józefem Łazarkiewiczem, chociaż czasami ich ustalenia różnią się, mimo że p. Szwankowska opierała się na materiałach p. Łazarkiewicza. - Zob. H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Powązkowskiego [w:] Cmentarz Powązkowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fijałkowski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 19-20 oraz Etapy powiększania cmentarza Powązkowskiego (wg rekonstrukcji Łazarkiewicza).
    Tu i ówdzie byłam zmuszona wtrącić swoje trzy grosze oparte na lekturze innych źródeł (prasa, archiwalia, plany Warszawy).
    Należy wreszcie pamiętać, że odwzorowanie starszych powiększeń przy pomocy kwater zawiera pewien margines błędu. Zachowany do dziś podział na jednakowe kwatery, wprowadzono chyba dopiero pod koniec l. 50-tych XIX w. (zob. Kwatery), a kolejne przyłączane działki nie zawsze miały kształt regularny tylko obejmowały np. połowę późniejszej kwatery.
  2. Jako pierwsze powiększenie Starych Powązek datę 1820 r. podaje m.in. w odręczna notatka w Zbiorze Korotyńskich. Wydaje mi się, że została opracowana na podstawie Przewodnika po Warszawie i jej okolicach [Warszawa 1873], ale zawiera również wiele uzupełnień tekstu z przewodnika (m.in. konkretne wymiary przyłączonych obszarów). - Zbiór Korotyńskich sygn. 19749. Archiwum m.st. Warszawy.
    Stanisław Szenic podaje, iż grunt kupiono od Szymanowskich. - S. Szenic, Cmentarz Powązkowski : zmarli i ich rodziny, [T.1], 1790-1850, Warszawa 1979, s. 19.
  3. T.M. Rudkowski, Cmentarz Powązkowski w Warszawie : panteon polski, Wrocław 2006, s. 38.
    Na s. 40 autor powtarza za Hanną Szwankowską informację o pierwszym powiększeniu w 1812 r. zauważając, że stanowiło 40% pierwotnego terenu. Był to więc obszar niemały i moim zdaniem nawet pochówki żołnierzy Wielkiej Armii nie zapełniłyby go tak szybko, aby już w 1815 r. trzeba było starać się o nowe kwatery (zwłaszcza, że nadal był czynny Cmentarz Świętokrzyski i Ujazdowski). Zresztą mogę się mylić ;)
  4. Fundusze na ogrodzenie nowej części cmentarza pochodziły ze składki parafian. Co ciekawe ogłoszono ją dopiero w 1822 r., chociaż miała zapewnić środki m.in. właśnie na powiększenie i obmurowanie cmentarza. - "Gazeta Warszawska" 1822, nr 81, s. 1116.
    Czyżby dotyczyło to jakiegoś innego mikro-zakupu, czy też władza, chciała odzyskać poniesione nakłady? Dlaczego więc w następnym roku Namiestnik postanowił zwrócić obywatelom ściągnięte wcześniej kwoty? - "Gazeta Warszawska" 1823, nr 68, s. 904.
    Ów "nieprzewidziany podatek", jak go nazwał Tadeusz M. Rudkowski (T.M. Rudkowski, Cmentarz Powązkowski w Warszawie : panteon polski, Wrocław 2006, s. 41) był jak najbardziej zgodny z prawem. Ukaz z 6/18 marca 1817 r. (art. 9) o dozorach kościelnych stanowił:
    "Gdzieby dochód z pokładnego na reparacyą cmentarza nie wystarczał, lub okazała się potrzeba większey reparacyi, albo nowego ogrodzenia cmentarza; rozkład kosztów podzielony zostanie, pomiędzy parafianów, przez Kommissye Woiewódzkę[!], a zatwierdzony przez Kommissyę Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego." - (Dz.Praw T.6, s. 247-248).
    Właśnie na ten "paragraf" oraz na zarządzenie namiestnika z 3 stycznia 1818 r. powołano się przy zbieraniu pieniędzy na powiększenie Cmentarza Powązkowskiego. - "Gazeta Korespondenta Krajowego i Zagranicznego" 1822, nr 80 (dodatek), s. 864.
  5. Wymiar działki uzupełniono na podst.: Zbiór Korotyńskich sygn. 19749. Archiwum m.st. Warszawy.
  6. Hanna Szwankowska podaje, że w 1832 r. dodano również: "(...) klin od strony północnej przy ul. Powązkowskiej." - H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Powązkowskiego [w:] Cmentarz Powązkowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fijałkowski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 19.
    Tym niemniej dwa zdania wyżej napisała, iż ten sam teren miał zostać przyłączony do cmentarza w 1820 r.
  7. "Kurier Warszawski" 1834, nr 127, s. 697.
  8. Kazimierz W. Wójcicki oraz inne źródła z epoki podają, iż był to dar od J.O. Księcia Namiestnika przekazany w 1837 r. - K.W. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą. T. 1, Warszawa 1855, s. 12, przyp. 1.
    Tym niemniej na planie wojskowym z 1836 r. wspomniany teren został oznaczony, jako część cmentarza.
  9. K.W. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą. T. 1, Warszawa 1855, s. 12, przyp. 1.
    Hanna Szwankowska podaje ok. 13 ha. - H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Powązkowskiego [w:] Cmentarz Powązkowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fijałkowski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 20.
  10. K.W. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą. T. 1, Warszawa 1855, s. 12, przyp. 1.
  11. "Kurier Warszawski" z 1853 r. donosił, iż dopiero wówczas nowe kwatery za katakumbami zostały ogrodzone i poświęcone. Wejście znajdowało się przy grobach Szymanowskich (dziś kw. 163), z drugiej zaś strony przesunięto parkan na nową granicę cmentarza. - "Kurier Warszawski" 1853, nr 257, s. 1257-1258.
    Franciszek M. Sobieszczański podaje, iż w 1844 r. cmentarz powiększono o 600 sąż. (w domyśle zapewne kwadratowych, czyli ok. 0,17 ha). - F.M. Sobieszczański, Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu Warszawy od najdawniejszych czasów aż do 1847 roku, Warszawa 1848, s. 344.
  12. Taryfy domów miasta Warszawy i przedmieścia Pragi zamieszczane w Kalendarzu J. Ungra w l. 1854-1866.
  13. Z.J.N., U świeżych mogił, "Kurier Warszawski" 1900, nr 302, s. 8.
  14. Taryfy domów miasta Warszawy i przedmieścia Pragi zamieszczane w Kalendarzu J. Ungra w l. 1854-1864.
  15. Tenże sam plan pokazuje również, że tuż obok wystawionego w 1855 r. nagrobka Józefa Elsnera znajdowały się jeszcze jakieś budynki...
    Zapewne do tego powiększenia odnosi się informacja w "Kurierze Warszawskim" o poświęceniu na przełomie marca i kwietnia 1854 r. nowej części cmentarza. - "Kurier Warszawski" 1854, nr 91, s. 483.
  16. Historię kolejnych powiększeń opracowano głównie na podstawie planów Warszawy, z którymi nie pokrywają się ustalenia Józefa Łazarkiewicza. Z kolei Hanna Szwankowska potraktowała te czasy bardzo skrótowo, nie podając numerów kwater.
  17. Józef Łazarkiewicz podaje rok 1864, ale na planie z 1859 r. odnotowano, iż cmentarz rozciągał się do dzisiejszej ul. J. Ostroroga. Już wówczas nekropolia obejmowała kw. X (we fragmencie), a kwatery były ponumerowane, co również widać na rzeczonej mapie.
  18. "Kurier Warszawski" 1863, nr 73, s. 345.
  19. [Postanowienie Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego 15 (27) czerwca 1865 r. z dn. o zajęciu gruntów Karola Korneta na poszerzenie Cmentarza Powązkowskiego], "Dziennik Praw" 1865, T. 63, nr 200, s. 203.
  20. Ulica ta znajduje się dziś w obrębie cmentarza żydowskiego.
  21. Przewodnik po Warszawie i jej okolicach, [Warszawa 1873], s. 79.
    Wartość tę powtarza również: Przewodnik po Warszawie : wydany staraniem Wielkiego Hotelu Europejskiego w czterech językach, Warszawa 1881, s. 25.
    Do wiadomości podanych w przewodnikach - tak kiedyś, jak i dziś ;) - należy podchodzić ostrożnie. Na przykład autorzy pewnej tego typu publikacji z 1893 r. podali, że w 1887 r. cmentarz zajmował 422 787 sąż.2, co w przeliczeniu "na nasze" dawałoby... 118 ha. Dużo ;) - Zob. Illustrowany przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem okolic miasta, Warszawa 1893, s. 255.
  22. Według przewodnika z 1892 r. powiększenie nastąpiło w 1872 r. - W. Czajewski, Illustrowany przewodnik po Warszawie z planem miasta, Warszawa 1892, s. 14.
  23. W 1902 r. prasa wspominała też o jeszcze jednym powiększeniu nekropolii, które jednak ostatecznie nie doszło chyba do skutku.
  24. "Dzień" 1910, nr 298, s. 3.
  25. Oprac. na podst.: "Posiew" 1929, nr 36, s. 6.
    Stanisław Szenic podaje, że ostatnie nabytki terytorialne przyłączono w 1928 r. - S. Szenic, Cmentarz Powązkowski : zmarli i ich rodziny. [T.1], 1790-1850, Warszawa 1979, s. 21.
    Być może wtedy podjęto jakieś decyzje, ale we wspomnianym czasopiśmie wyraźnie napisano, że "przystąpiono" do powiększania Cmentarza Powązkowskiego.


Do góry