Katakumby na Cmentarzu Pow您kowskim


Dzieje budynku

Katakumby pow您kowskie wzniesiono z funduszu kapitu造 katedralnej pono r闚nocze郾ie z utworzeniem cmentarza (czyli w 1790 r.)1. W ka盥ym razie z 闚czesnej prasy dowiadujemy si, 瞠 w chwili po鈍i璚enia kamienia w璕ielnego pod 鈍i徠yni i ca貫go cmentarza (20 maja 1792 r.) katakumby ju sta造2. Przyznam, 瞠 nieco mnie dziwi, i w pierwszej kolejno軼i powsta budynek u篡teczno軼i hmmm... 鈍ieckiej, a nie ko軼i馧, ale mo瞠 taka by豉 potrzeba chwili ;)

Za projektanta katakumb uwa瘸 si Dominika Merliniego3, aczkolwiek nie jest to udowodnione. Kimkolwiek by ich budowniczy, raczej nie sili si na stworzenie dzie豉 sztuki, cho efekt ko鎍owy (nawet po tych 200 latach) jest ciekawy, a budowla 鈍ietnie wpisuje si w atmosfer cmentarn.

Pierwotnie katakumby stanowi造 鈔odkow cz窷 po逝dniowej granicy cmentarza. Zaprojektowano je w formie d逝giej (pocz徠kowo 197 這kci tj. ok. 112-118 m)4 murowanej budowli z korytarzem, od p馧nocy zamkni皻ym arkadami, a od po逝dnia - 軼ian z 6-7 rz璠ami nisz, przeznaczonych na trumny5. Ca這嗆 przykryto dach闚k, a na elewacji frontowej wykuto pouczaj帷y napis:

"Wiem, 瞠 Zbawiciel moy 篡ie, y 瞠 w dzie ostatni powstan z grobu, y ogl康a b璠 w ciele moim Zbawiciela moiego."6

Z biegiem lat katakumby zacz窸y si zape軟ia, a wreszcie - co by這 do przewidzenia ;) - zabrak這 w nich miejsca. Ju w 1836 r. w豉dza podj窸a zatem decyzj o powi瘯szeniu pow您kowskiego kolumbarium7, a rok p騧niej nast徙i這 pierwsze przed逝瞠nie budowli. Pierwsze, ale nie ostatnie, gdy kolejnych dokonywano jeszcze w 1843 r., 1846 r. i 1851 r.8 Ostatecznie katakumby osi庵n窸y w ten spos鏏 d逝go嗆 223,8 m, szeroko嗆 7,5 m i mog造 pomie軼i ok. 1200 trumien9.

Prawdopodobnie w po這wie XIX w. powsta造 r闚nie piwnice, gdzie przechowywano zw這ki do momentu wystawienia grobowca10. Naturalnie nie za darmo (zob. Taksa katakumbowa).

Od ko鎍a XIX w. "wyposa瞠nie" katakumb uzupe軟ia造 przesuwana winda, s逝膨ca do wci庵ania trumien na wy窺ze poziomy oraz...piec do oczyszczania powietrza i osuszania krypt11.

Na kolejne inwestycje trzeba by這 czeka do 2. po這wy XX w. Podczas powojennej odbudowy (zob. "Przepraszamy, remont") po鈔odku katakumb utworzono Mauzoleum, po鈍i璚one bezimiennym ofiarom wojennego szale雟twa, zamordowanym w obozach koncentracyjnych12. Niestety, miejsce to o篡wa praktycznie tylko podczas rocznic narodowych, czemu zreszt trudno si dziwi, gdy dost瘼 od Aleii Katakumbowej utrudniaj stare grobowce.

Dzi z katakumb pozosta "go造" zabytek. Co prawda, rozpoczynaj帷 zwiedzanie od ich wschodniej cz窷ci, przyjdzie nam potkn望 si o wej軼ie do piwnic, ale nie znajdziemy ani windy, ani ozdobnego frontonu z biblijn sentencj (zob. Zagadka katakumb na Cmentarzu Pow您kowskim), ani... informacji turystycznej, jak to wszytko ongi dzia豉這 ;). Pozostaje lektura niniejszej strony ;)

© Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. K.W. W鎩cicki, Cmentarz pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1855, s. 12, przyp. 1.
  2. "Gazeta Warszawska" 1792, nr 42 (suplement).
  3. H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fija趾owski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 18.
  4. Miar 這kciow katakumb podaje Kazimierz W. W鎩cicki (K.W. W鎩cicki, Cmentarz pow您kowski pod Warszaw. T. 1, Warszawa 1856, s. 12, przyp. 1.), aczkolwiek nie wiadomo, czy przepisa dane z jakiego starszego 廝鏚豉, czy te w jaki spos鏏 je wyliczy. Czy to naprawd istotne? To zale篡 dla kogo ;) Je郵i 廝鏚這 "pos逝giwa這" si tzw. miar staropolsk, to katakumby rzeczywi軼ie mia造 d逝go嗆 ok. 118 m (1 這kie = 0,596 m). Natomiast od 1819 r. do 1849 r. (a nawet d逝瞠j) stosowano tzw. miary nowopolskie wg kt鏎ych 1 這kie = 0,57 m, a wi璚 197 這kci = ok. 112 m.
  5. W 1792 r. mia這 ich by 126. - "Korrespondent Warszawski donoszacy r霩ne wiadomo軼i" 1792, nr 9, s. 72.
  6. Hiob 19, 25-26. - "Gazeta Warszawska" 1792, nr 42 (suplement).
  7. "Gazeta Warszawska" 1836, nr 151, s. 1.
  8. Kazimierz W. W鎩cicki nie wspomina o powi瘯szeniu z 1851 r. (wg plan闚 Alfonsa Kropiwnickiego), chocia do嗆 dok豉dnie (opis prac) informowa豉 o tym 闚czesna prasa ("Kurier Warszawski" 1851, nr 143, s. 756 i nr 186, s. 985). Gruby to nietakt ze strony naszego dziejopisa, gdy w jednym z tych "okazyjnych" artyku堯w reklamowano jego (niewydan jeszcze) prac o Cmentarzu Pow您kowskim ;)
    Tadeusz M. Rudkowski podaje jeszcze jedn dat powi瘯szenia katakumb tj. 1852 r., ale nie znalaz豉m jej potwierdzenia w innych 廝鏚豉ch. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 330.
  9. Wymiary i "pojemno嗆" katakumb podaj za: [Protok馧 z 28 czerwca 1949 r. ogl璠zin katakumb sporz康zony przez inspektora Urz璠u Konserwatorskiego Beat Tryli雟k i przedstawiciela zarz康u cmentarza Zdzis豉wa G這wackiego]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
    Stanis豉w Szenic podaje d逝go嗆 300 m, co jest chyba liter闚k. - S. Szenic, Cmentarz Pow您kowski : zmarli i ich rodziny, [T.1], 1790-1850, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979, s. 20.
    W 1844 r. katakumby mie軼i造 pono kilkaset grob闚. - "Kurier Warszawski" 1844, nr 294, s. 1393.
    Uwa積y turysta z pewno軼i dostrze瞠 郵ady tych powi瘯sze (np. gdzieniegdzie szersze odst瘼y mi璠zy pionowymi rz璠ami nisz czy p豉ski sufit zamiast kasetonowego). Tym niemniej powi您anie ich kierunk闚 z chronologi wydaje si dzi raczej niemo磧iwe. Do嗆 rzec, 瞠 wg XIX-wiecznej prasy np. nagrobek Jana Dekerta w 1863 r. sta przy pierwszym filarze katakumb (Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego IX 53. Archiwum m.st. Warszawy). Wsp馧cze郾ie (licz帷 od zachodu) jest to filar trzeci (uwzgl璠niaj帷 jeszcze XIX-wieczn zmian numeracji - 46) i jako nie uda這 mi si doszuka w tej okolicy 郵ad闚 powi瘯sze katakumb.
  10. Kwestia piwnic mocno mnie zafrapowa豉, bo nikt nie napisa, kiedy powsta造. Nie wydaje mi si, aby wykopano je r闚nocze郾ie z za這瞠niem cmentarza, bo i po co, skoro nie planowano poch闚k闚 z wolnostoj帷ymi nagrobkami. Natomiast oko這 po這wy XIX w. wieku wystawianie grobowc闚 stawa這 si powszechniejsze, zatem coraz wi璚ej zw這k musia這 gdzie oczekiwa na uko鎍zenie rodowych mauzole闚.
    Najwi瘯sza piwnica rozci庵a si pod wschodni cz窷ci budynku, st康 r騜nica poziom闚 posadzki pod arkadami. Na planach inwentaryzacyjnych z l. 50-tych XX w. odrysowano r闚nie pojedyncze krypty pod i na zach鏚 od Mauzoleum. Zreszt w pod這dze znajduj si jakie klapy, lecz s za ma貫, aby opuszcza przez nie trumn czy co inszego. Zapewne zosta造 cz窷ciowo zamurowane. - Zob. S. Marzy雟ki, Pomiar katakumb z 13 grudnia 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 i Z. G這wacki, Projekt odbudowy i pomiar inwentaryzacyjny katakumb na Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie z 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚.
  11. Piec wystawiono w 1892 r. za katakumbami. - Przewodnik po Warszawie i okolicy z planem miasta, cz窷 historyczn i opisow Starego Miasta oprac. W. Gomulicki ; cz窷 opisow i informacyjn oprac. J. Sobieszcza雟ki, Lw闚 [1911], s. 190. Edycja elektroniczna.
    Ju wcze郾iej 瘸這bnicy uczestnicz帷y w pogrzebach, prowadzonych z katakumb, skar篡li si na "zaduch" wiej帷y z podziemi. - "S這wo" 1891, nr 150, s. 2.
  12. W Mauzoleum z這穎no urny pochodz帷e z siedziby gestapo w Berlinie przej皻e przez Armi Czerwon po zdobyciu stolicy Niemiec. Przekazano je Polskiemu Czerwonemu Krzy穎wi, a nast瘼nie rodzinom ofiar. Pozosta貫 ok. 100 urn otrzyma豉 Kuria warszawska, kt鏎a postanowi豉 utworzy dla nich mauzoleum w豉郾ie na Starych Pow您kach. - Z. Strza趾owski, M. Walecki, Przewodnik po Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie, Warszawa 1976, s. 36.
 


Do g鏎y