Katakumby na Cmentarzu Pow您kowskim


"Przepraszamy, (znowu) mamy remont"

W swojej d逝giej historii katakumby by造 nie tylko powi瘯szane, ale r闚nie wielokrotnie odnawiane, cho jako嗆 tych prac bywa豉 nieraz mocno dyskusyjna.Dzieje remont闚, konserwacji i renowacji katakumb dziwnym trafem s r闚nie obszerne, co pozosta造ch zagadnie, dotycz帷ych tej budowli ;)

Najwi璚ej k這pot闚 od zawsze sprawia dach. Wystarczy這, 瞠 podczas burzy spad這 kilka dach闚ek, a ju do wn皻rza dostawa豉 si wilgo, przyspieszaj帷 niszczenie belek stropowych. Cierpia造 na tym groby po這穎ne najwy瞠j, ale nie tylko.

W 1873 r. "Kurier Warszawski" alarmowa, 瞠by nie chodzi pod filarami, gdy fronton katakumb by tak os豉biony, 瞠 ze stropu odpada造 spr鏂hnia貫 belki1. Wkr鏒ce (1874 r.) rozpocz皻o wi璚 gruntowny remont ca貫j budowli, praktycznie od nowa wystawiaj帷 dach, a przy okazji od鈍ie瘸j帷 wn皻rze korytarza.

Zabiegi "konserwatorskie" powtarzano jeszcze kilkakrotnie, aczkolwiek ich jako嗆 prawie za ka盥ym razem pozostawia豉 sporo do 篡czenia. Na przyk豉d w 1897 r. uporz康kowano wiele tablic i napis闚 nagrobnych, zw豉szcza... zamazanych w trakcie poprzedniego remontu2. Podczas kolejnych prac (1902 r.) przerobiono zej軼ie do piwnic (drzwi na podmur闚ce), otynkowano 軼iany i bram na tzw. cmentarz zakatakumbowy3, ale i tym razem nie oby這 si bez "ofiar": prawie ca趾owicie zakryto tynkiem m.in. nagrobek gen. J霩efa Zaj帷zka. W kilka lat p騧niej (1910 r.) pozwolono sobie na kolejn fuszerk: podczas naprawy sklepie i filar闚 bezceremonialnie zachlapano cementem najbli窺ze tablice, st康 aby je odczyta, nale瘸這 najpierw sku tynk.

Paradoksalnie odzyskanie niepodleg這軼i nie poprawi這 sytuacji. Odk康 w 1919 r. zarz康 Cmentarzem Pow您kowskim obj掖 Ko軼i馧 Katolicki sytuacja uleg豉 wr璚z pogorszeniu. W 1930 r. na 豉mach "Gazety Warszawskiej" pisano bowiem:

"Katakumby s w stanie op豉kanym (...) tynk odpada, zacieraj si stare napisy, pami皻aj帷e Stanis豉wa Augusta i jego dw鏎 - ale s stare, wi璚 i o nie nikt si nie upomni."4

Najwi瘯sze spustoszenia przynios豉 jednak II wojna 鈍iatowa. W wyniku hitlerowskich atak闚 z wrze郾ia 1939 r. sp這n窸a cz窷 dachu, lecz kurii metropolitalnej uda這 si go wyremontowa w 3/4, gdy uko鎍zeniu prac przeszkodzi wybuch powstania5. Szkodliwe dzia豉nie warunk闚 atmosferycznych spowodowa這, 瞠 w listopadzie 1941 zawali si lewy fragment budynku6. Miary zniszczenia dope軟i造 w 1942 r. sowieckie bomby zapalaj帷e7.

Kr鏒ko po wojnie, staraniem kurii warszawskiej, uszkodzone katakumby zosta造 prowizorycznie przykryte, lecz jeszcze w 1945 r. skorzysta造 z tego: okoliczne m皻y, kt鏎e w nocy rozebra造 dach, deski oraz krokwie na opa."8

Wed逝g akt Biura Odbudowy Stolicy stan katakumb tu po wyj軼iu Niemc闚 z Warszawy by katastrofalny, lecz nie by造 temu winne li tylko zniszczenia wojenne9. Ogl璠ziny konserwatorskie z 1949 r. wykaza造 bowiem, i katakumby nie posiada造 izolacji od wilgoci, a up造w lat robi przecie swoje, tote wi瘯szo嗆 cegie by豉 zmursza豉 i zlasowana na mia10.

Z raport闚 i sprawozda Biura Odbudowy Stolicy wy豉nia si wi璚 obraz katakumb, przypominaj帷ych domek z kart, kt鏎y rozpada si przy byle podmuchu wiatru. Na przyk豉d w 1946 r. zawali豉 si cz窷 軼iany od strony arkad, ods豉niaj帷 kilkadziesi徠 trumien oraz ci篹ki gzyms od po逝dniowej strony budynku, kt鏎y spadaj帷 cudem omin掖 groby zas逝穎nych11. Na szcz窷cie uda這 si uzyska kredyt na dalsze prace (1947 r.), ale i one mia造 charakter prowizoryczny (m.in. polega造 na przemurowywaniu zmursza造ch partii 軼ian).

Je郵i tu po II wojnie 鈍iatowej stan katakumb by z造, to w 1949 r. mo積a by這 m闚i o tragedii, tym bardziej, i do tego czasu zawali這 si 55% budowli12. Wnioski z ogl璠zin konserwatorskich by造 smutne tj.:

  • usun望 i zinwentaryzowa tablice oraz zw這ki;
  • rozebra wszystkie partie zmursza貫, co r闚na這 si rozbi鏎ce praktycznie ca造ch katakumb ("przypuszczalnie opr鏂z kolumnady"13);
  • odbudowa katakumby w identycznej formie i umie軼i p造ty oraz prochy na swym dawnym miejscu.

Jeszcze w tym samym roku zatwierdzono projekty odbudowy katakumb i prawdopodobnie na pocz徠ku l. 50-tych XX w. pow您kowskie "pieczary" (jak je dawniej nazywano) zosta造 wpisane do rejestru zabytk闚 (nr 445/3)14.

Niestety, uda這 mi si dotrze tylko do plan闚 z 1954 r., lecz sporz康za造 je osoby od pocz徠ku zwi您ane z odbudow katakumb tj. Stanis豉w Marzy雟ki i Zdzis豉w G這wacki, tote zapewne nie odbiegaj one zbytnio od projekt闚 z 1950 r.15

Najgorzej przedstawia豉 si sprawa p馧nocnej strony budynku. Wed逝g projektu z 1954 r. wewn皻rzna cz窷 katakumb nadawa豉 si tylko do zburzenia, ale planowano, 瞠:

"Rozbi鏎ce ulegnie i b璠zie odtworzona cz窷 katakumb ca趾owicie zmursza豉 i rozpadaj帷a si (ok. 70-80%)."16

Cz窷 鈔odkowa mia豉 zosta zbadana i wzmocniona, podobnie zamierzano wymieni tylko g鏎 arkad frontowych reszt mur闚 pozostawiaj帷 nienaruszon. Projekt Stanis豉wa Marzy雟kiego z 1954 r. zak豉da ponadto utworzenie od p馧nocy, w po這wie budynku katakumb, mauzoleum, co te uda這 si zrealizowa (zob. Dzieje budynku).

Now aran瘸cj przewidziano r闚nie dla Alei Zas逝穎nych. Po逝dniowa 軼iana katakumb mia豉 zosta ozdobiona p造tkimi arkadami (zrealizowane), mi璠zy kt鏎ymi planowano umie軼i lampy w kszta販ie pochodni (niestety niezrealizowane, a szkoda). Natomiast nad 鈔odkow cz窷ci Aleii, na d逝go軼i ok. sze軼iu arkad zamierzano umie軼i napis "Cz窷 pami璚i zas逝穎nych" (pozosta這 na papierze). Autorem owej skromnej, ale ca趾iem ciekawej koncepcji by Zdzis豉w G這wacki.

Renowacj zniszczonych tablic nagrobnych rozpocz皻o dopiero w 1951 r. Planowano powierzy j prywatnej firmie i rzeczywi軼ie cze嗆 nagrobk闚 zosta豉 w ten spos鏏 odrestaurowana17. Wi瘯szo嗆 z tej pracoch這nnej pracy wykona造 jednak siostry urszulanki18. Podobno z ok. 800 tablic uda這 si odtworzy 600, co i tak moim zdaniem jest bardzo dobrym wynikiem19. Niestety, wobec zniszczenia archiwum cmentarnego, uk豉d tablic jest dosy przypadkowy.

Ze wzgl璠u na brak funduszy prace konserwatorskie posuwa造 si wolno i trwa造 a do 1970 r.

Nowe tysi帷lecie przynios這 katakumbom... remont. W l. 2008-2009 zabezpieczono dach oraz otynkowano ca造 budynek. Tym razem wszystko odby這 si z nale積ym pietyzmem i 瘸den z nagrobk闚 wewn徠rz lub na zewn徠rz katakumb nie ucierpia.

Na zako鎍zenie warto sobie nieco "pogdyba", czy rzeczywi軼ie katakumby wymaga造 a tak wielu remont闚? Ot騜, wydaje mi si, 瞠 o wiele bardziej ni "wadliwa konstrukcja" zawini tzw. "czynnik ludzki". Dziwnym sposobem "konserwacje" przeprowadzano dopiero w闚czas, kiedy stan gmachu grozi katastrof budowlan i zazwyczaj efekt ko鎍owy rob鏒 bardzo mocno tr帷i prowizork. Miejmy nadziej, i ostatnia renowacja starczy na d逝go.

© Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. "Kurier Warszawski" 1873, nr 231, s. 2.
  2. "Kurier Warszawski" 1897, nr 223 (dod. Por.), s. 1.
    Tadeusz M. Rudkowski podaje dat renowacji 1896 r. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 331.
    Zapewne jest to liter闚ka, bo w innym miejscu autor pisze o tablicach drewnianych, o kt鏎ych wspomniano w豉郾ie w "Kurierze Warszawskim" z 1897 r. (nr 223, dod. por., s. 1).
  3. Zbi鏎 rodziny Walerego Przyborowskiego XVII 292, XXI 3. Archiwum m.st. Warszawy.
  4. "Gazeta Warszawska" 1930, nr 213a, s. 6.
  5. [Pismo zarz康u Cmentarza Pow您kowskiego do Biura Odbudowy Stolicy z 6 kwietnia 1946 r.]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
  6. "Nowy Kurier Warszawski" 1941, nr 282, s. 3.
  7. Tadeusz M. Rudkowski podaje, i w 1942 r. dach katakumb sp這n掖 ca趾owicie. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 333.
    Na fotoplanie z 1945 r. (zob.Serwis mapowy m.st. Warszawy) wida jednak, i najbardziej ucierpia豉 zachodnia cz窷 katakumb. R闚nie plany inwentaryzacyjne Stanis豉wa Marzy雟kiego z 1954 r. wykazuj, i zniszczeniu uleg這 ok. 2/3 dachu, a wi璚 nie ca造. - S. Marzy雟ki, Pomiar katakumb z 13 grudnia 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚.
  8. [Pismo zarz康u Cmentarza Pow您kowskiego do Biura Odbudowy Stolicy z 6 kwietnia 1946 r.]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
  9. Oprac. na podst.: Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.. Ogl璠ziny konserwatorskie z 1949 r. wykaza造 bowiem, i katakumby nie posiada造 izolacji od wilgoci, a up造w lat robi przecie swoje, tote wi瘯szo嗆 cegie by豉 zmursza豉 i zlasowana na mia.[Protok馧 z 28 czerwca 1949 r. ogl璠zin katakumb sporz康zony przez inspektora Urz璠u Konserwatorskiego Beat Tryli雟k i przedstawiciela zarz康u cmentarza Zdzis豉wa G這wackiego]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
    Powstaje pytanie, czy pod koniec XVIII w. w og鏊e stosowano jakie metody zabezpieczania budowli przed wilgoci?...
  10. [Protok馧 z 28 czerwca 1949 r. ogl璠zin katakumb sporz康zony przez inspektora Urz璠u Konserwatorskiego Beat Tryli雟k i przedstawiciela zarz康u cmentarza Zdzis豉wa G這wackiego]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.

    Powstaje pytanie, czy pod koniec XVIII w. w og鏊e stosowano jakie metody zabezpieczania budowli przed wilgoci?...

  11. [Pismo zarz康u Cmentarza Pow您kowskiego do Biura Odbudowy Stolicy z 6 kwietnia 1946 r.]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy ; [Raport z 7 listopada 1946 r. w zwi您ku z zawaleniem si gzymsu budowli katakumb na cmentarzu pow您kowskim]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
  12. Oprac. na podst.: [Protok馧 z 28 czerwca 1949 r. ogl璠zin katakumb sporz康zony przez inspektora Urz璠u Konserwatorskiego Beat Tryli雟k i przedstawiciela zarz康u cmentarza Zdzis豉wa G這wackiego]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
    Na pocz徠ku czerwca 1949 r. Beata Tryli雟ka, opiekuj帷a si odbudow katakumb, otrzyma豉 dramatyczn notatk od Zdzis豉wa G這wackiego: "(...) katakumby si wal, konieczna rekonstrukcja w 100% (...)." - [Notatka Beaty Tryli雟kiej z 8 czerwca 1949, g. 9:30]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
  13. [Protok馧 z 28 czerwca 1949 r. ogl璠zin katakumb sporz康zony przez inspektora Urz璠u Konserwatorskiego Beat Tryli雟k i przedstawiciela zarz康u cmentarza Zdzis豉wa G這wackiego]. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
  14. Z archiwali闚 Urz璠u Konserwatorskiego wynika, 瞠 katakumby znajdowa造 si w rejestrze zabytk闚 ju w 1950 r., lecz na projektach Stanis豉wa Marzy雟kiego jako data wpisu figuruje 1952 r. - Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy ; S. Marzy雟ki, Pomiar katakumb z 13 grudnia 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚. Co ciekawe, Rejestr Zabytk闚 Nieruchomych dost瘼ny na stronach KOBiDZ podaje dat 1 lipca 1965 r.
  15. Oprac. na podst.: S. Marzy雟ki, Pomiar katakumb z 13 grudnia 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 ; Z. G這wacki, Projekt odbudowy i pomiar inwentaryzacyjny katakumb na Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie z 1954 r.. Archiwum Zak豉dowe Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚.
  16. Z. G這wacki, Projekt odbudowy i pomiar inwentaryzacyjny katakumb na Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie z 1954 r..
    Tadeusz M. Rudkowski podaje, 瞠 prace konserwatorskie mia造 polega na rozebraniu katakumb i odbudowaniu ich w pierwotnym kszta販ie, do czego "na szcz窷cie" nie dopu軼i造 w豉dze ko軼ielne. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 333.
    Tymczasem archiwalia Biura Odbudowy Stolicy i Urz璠u Konserwatorskiego zawieraj podpisane umowy na przemurowanie 軼ian (a wi璚 zburzenie i wystawienie od nowa) czasem z wykorzystaniem ceg造 rozbi鏎kowej, a czasem nie. - Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
    Poza tym nazywanie przez autora cytowanej monografii "burzenia w celu odbudowy" - "polsk szko陰 konserwatorsk" jest chyba sporym nadu篡ciem i gdyby us造sza to Jan Zachwatowicz, z pewno軼i w grobie by si z oburzenia przewr鏂i ;).
  17. Akta Wydzia逝 Architektury Zabytkowej BOS i Urz璠u Konserwatorskiego l. 1945-1951, sygn. 553. Archiwum m.st. Warszawy.
  18. Z. Strza趾owski, M. Walecki, Przewodnik po Cmentarzu Pow您kowskim w Warszawie, Warszawa 1976, s. 35.
  19. S. Szenic, Katakumby pow您kowskie, "Stolica" 1974, nr 44, s. 5.
    Wed逝g innej wersji w 1949 zinwentaryzowano 420 tablic. - H. Szwankowska, Dzieje Cmentarza Pow您kowskiego [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, [red. nauk. J. Durko, W. Fija趾owski, H. Szwankowska], Warszawa 2002, s. 22.
 


Do g鏎y