Kościół św. Karola Boromeusza


Budowa, poświęcenie i inne daty

Dobre wychowanie wymaga, aby opis historyczny zaczynać od początku, czyli w tym wypadku od daty zbudowania naszego kościółka. Jest z tym niejaki problem, bo w "literaturze przedmiotu" znalazłam tyle różnych cyferek, że głowa mała ;).

Zacznijmy jednak od rzeczy pewnych tj. potwierdzonych w źródłach z epoki. Otóż, założenie Cmentarza Powązkowskiego zyskało (celowo?) pewien rozgłos za sprawą ówczesnej prasy codziennej. Warszawskie dzienniki zamieściły z tej okazji krótkie sprawozdania, zawierające również informacje o kościele św. Karola Boromeusza. W maju 1792 r. "Gazeta Warszawska" donosiła np.:

"Dnia 20. tego miesiąca [tj. maja 1792 r. - przyp. Sowa], dla trzech tuteyszych parafii warszawskich, to iest: S. Jana, P. Maryi, y S. Jędrzeia, poświęcony iest przez pasterza naszego Imci X. Okęckiego biskupa poznańskiego y warszawskiego wielki cmentarza za rogatkami powązkowskiemi założony y zupełnie iuż obmurowany. Po poświeceniu tego cmentarza, założony iest zaraz pierwszy kamień na kościół, który się na tymże cmentarzu muruie, aby w nim codziennie modlitwy za umarłych były czynione. Król Imć raczył bydź przytomnym tym duchownym obchodom, y do tego pobożnego założenia (które się samym kosztem duchowieństwa czyni) łaskawie się przyłożył. Na tym cmentarzu są wymurowane y katakumby, na których frontonie czyta się z Pisma Sgo (Job 19) następuiący napis: Wiem, że zbawiciel moy żyie, y że w dzień ostatni powstanę z grobu, y oglądać będę w ciele moim Zbawiciela moiego. A na kościele napis z Machabeyskich Ksiąg: Swięta y zbawienna iest myśl, modlić się za umarłych, aby od przewinień swych byli uwolnieni."1

Uroczystość miała charakter bardzo okazały, gdyż oprócz króla uczestniczyła w niej kasztelanowa krakowska (Izabela z Poniatowskich Branicka?) i:

"liczne zgromadzenie wyższych, a ludu całego do kilku tysięcy."2

Warto zwrócić uwagę, iż w owym czasie budowa kościoła już trwała, co potwierdza zarówno "Gazeta Warszawska", jak i "Korrespondent Warszawski Donoszący Różne Wiadomości"3.

Prace ukończono jednak w tempie iście błyskawicznym i już 21 października 1792 r. dokonano poświęcenia kościoła. Jak dowiadujemy się z prasy stołecznej:

"D. 21 tego miesi[ąca] zakończony kościoł na cmentarzu do trzech parafii, Ś. Jana, Panny Marii i Ś. Jędrzeia należący, benedykowany był przez J.X. Reptowskiego, scholastyka poznań[skiego], w assystencyi duchowieństwa i zgromadzonego ludu, którego też dnia przy każdym z pomienionych trzech parafii ołtarzu w tymże kościele pierwszy raz [podkreśl Sowa] odprawować się msze ŚŚ. rozpoczęły."4

Sprawa kościoła, mającego "uświęcić" nowy cmentarz "w polu", była traktowana bardzo poważnie. Ponoć już w momencie ukończenia świątynii wyznaczono duchownego do stałej posługi:

"(...) z szczególnym obowiązkiem, żeby o nim [tj. kościele - przyp. Sowa] miał staranie, nabożeństwo w nim odprawował, ciała umarłych z trzech parafii obrządkiem wiary katolickiey grzebał, y modlił się za umarłych na tymże cmentarzu pochowanych."5

Z biegiem lat chronologia budowy kościoła św. Karola Boromeusza na Powązkach uległa pewnej... komplikacji. Kazimierz W. Wójcicki podaje np., iż kościół "wymurowano" już w 1790 r.6 Z kolei według Juliana Bartoszewicza pobłogosławienie świątyni nastąpiło w rok później, co wydaje się ewidentną literówką, gdyż kilka stron wcześniej, tenże sam dziejopis podał dość szczegółową informację o uroczystym poświęceniu kościoła 20 maja 1792 r.7 Swoje "trzy grosze" dołożył też Tadeusz M. Rudkowski, nieco bezkrytycznie przepisując wycinek prasowy ze Zbioru Korotyńskich8. Otóż, podczas rozbijania fundamentów świątynii (lipiec 1891 r.) wydobyto kamień węgielny z napisem:

"Anno Domini MDCCXCIII
Die XVIII mensis iulii
Stanislai Augusti
Regni XXVIII anno
Antonius Onufrius Okęcki
Episcopum posnaniensis et varsaviensis
Primu lapidem
Publici cimeteri
Posuit"9

Zakładając, że poświęcenie kamienia węgielnego odbyło się równocześnie z konsekracją cmentarza (jak donosiły cytowanej wyżej dzienniki), nie zgadzają się nam lata (28 rok panowania Stanisława Augusta to 1792 r.)10 oraz data dzienna (kiedy 20 maj, a kiedy 18 lipiec?!). Istnieje prawdopodobieństwo, że ów napis był po prostu tu i ówdzie nieczytelny. Z drugiej strony literówki zdarzają się nawet w dzisiejszej prasie, więc co dopiero w XIX w., kiedy nie było ani Worda, ani jego "wspaniałych" słowników ;) Tylko dlaczego ich aż tyle?...

Budowa kościoła św. Karola Boromeusza "rozciągnęła" się zatem nieco w czasie tj. od 1790 r. do 1793 r. Osobiście skłaniałabym się za wersją potwierdzoną przez ówczesną prasę ("Gazeta Warszawska", "Korrespondent..."), zwłaszcza, że sprawozdania (zgodne w treści) drukowały dwie różne gazety.

Kiedy by naszego kościółka nie zbudowano albo nie poświęcono, powązkolodzy zgodnie przypisują jego projekt Dominikowi Merliniemu. K'woli kronikarskiej uczciwości należy jednak przyznać, że nie zachowały się dowody potwierdzające (lub obalające) autorstwo nadwornego architekta Stanisława Augusta. Próżno by zresztą szukać dziś śladów dzieła mistrza, gdyż do naszych czasów ostało się niewiele. I nie chodzi tu o wojny itp. klęski historyczne, ale prosty fakt, że kościółek powązkowski kilka razy przebudowywano.

© Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. "Gazeta Warszawska" 1792, nr 42 (suplement).

    Krótkie sprawozdanie zamieścił też "Korrespondent Warszawski Donoszący Różne Wiadomości" 1792, nr 9, s. 71-72.

  2. "Korrespondent Warszawski Donoszący Różne Wiadomości" 1792, nr 9, s. 71.
  3. "Korrespondent Warszawski Donoszący Różne Wiadomości" 1792, nr 9, s. 71-72.
  4. "Korrespondent Warszawski Donoszący Różne Wiadomości" 1792, nr 75, s. [1].

    Julian Bartoszewicz podaje, że drugim (po uroczystości 20 maja 1792 r.) nabożeństwem były dopiero uroczyste obchody Zaduszek 6 listopada 1793 r. - J. Bartoszewicz, Kościoły warszawskie rzymsko-katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 356-357.

  5. "Gazeta Warszawska" 1792, nr 85, s. [1].
  6. K. W. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą. T. 1, Warszawa 1855, s. 12, przyp. 1.
  7. J. Bartoszewicz, Kościoły warszawskie rzymsko-katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 356 i 358.
  8. Wycinek pochodzi z lipcowego "Słowa" 1891, nr 158, s. 2.
  9. "Roku Pańskiego 1793
    dnia 18 miesiąca lipca
    [w] Stanisława Augusta
    Panowania 28 roku
    Antoni Onufry Okęcki
    Biskup poznański i warszawski
    Pierwszy kamień
    Cmentarza powszechnego
    Postawił"

    - podkreśl. Sowa, tłum. Sowa. Podaję za : "Słowo" 1891, nr 158, s. 2. Zob. też.: T.M. Rudkowski, Cmentarz Powązkowski w Warszawie : panteon polski, Wrocław 2006, s. 34.

    Autor notki zamieszczonej na łamach "Słowa" dodawał, iż z boku płyty znajdowało się wydrążenie, gdzie podczas fundacji kościoła umieszczono jakieś przedmioty, wyjęte następnie podczas budowy zakrystii w 1850 r.

    Diecezję warszawską utworzono oficjalnie w 1797 r., chociaż już wcześniej biskupi poznańscy używali właśnie takiej tytulatury.

  10. Stanisław August objął tron w 1764 r.
 


Do góry