Pochowani na Cmentarzu Pow您kowskim


Jan Zachwatowicz

Data i miejsce urodzenia: 4 marca 1900 r., Gatczyna k. Petersburga
Data i miejsce 鄉ierci: 18 sierpnia 1983 r., Warszawa
Nagrobek: bd.
Lokalizacja grobu: kw. 166

Urodzi si w rodzinie Wincentego maszynisty i urz璠nika kolejowego (kiedy by豉 to niez豉 fucha ;-)) i Jadwigi z Eggert闚. W 1908 r. przeni鏀 si z rodzin do Petersburga.

W 1918 r. rozpocz掖 nauk w petersburskim Instytucie In篡nier闚 Cywilnych. W 1924 r. przyjecha do Polski, gdzie kontynuowa studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej.

Pocz徠kowo pracowa w Katedrze Rysunku Odr璚znego pod okiem Zygmunta Kami雟kiego uczestnicz帷 w projektowaniu god豉 pa雟twowego i banknot闚. Jego umiej皻no軼i rysunkowe zwr鏂i造 uwag Oskara Sosnowskiego [llink], kt鏎y nam闚i Zachwatowicza, aby przeni鏀 si do Zak豉du Architektury Polskiej. Studia uko鎍zy w 1930 r., a w 1936 r. obroni prac doktorsk po鈍i璚on twierdzy Zamo嗆.

W czasie okupacji prowadzi tajne wyk豉dy na Wydziale Architektury, przy czym warto wspomnie, 瞠 do zada student闚 nale瘸這 m.in. wykonywanie pomiar闚 i inwentaryzacja zabytk闚 Warszawy. Bra r闚nie czynny udzia w zabezpieczaniu i ratowaniu zbior闚 oraz prowadzi ewidencj strat kultury dla Delegatury Rz康u RP na Kraj. Uczestniczy m.in. w brawurowej akcji wykradzenia z siedziby gestapo w Al. Szucha 128 skrzy ze zbiorami Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabytk闚 w Polsce (1939 r.) oraz tzw. akcji pruszkowskiej (1944 r.), czyli wyw霩ce dzie sztuki z niszczonej po powstaniu Warszawy. Uczestniczy te w konspiracyjnych pracach nad projektami przysz貫j odbudowy stolicy. W 1943 r. obroni prac habilitacyjn o rotundzie Mieszka I w Gnie幡ie, kt鏎a jak wykaza造 powojenne badania... nigdy nie istnia豉 :)

W 1945 r. zosta mianowany kierownikiem Katedry i Zak豉du Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, a w rok p騧niej otrzyma tytu profesora Politechniki Warszawskiej. Na uczelni tej pracowa do 1970 r.

Jan Zachwatowicz nie by w豉軼iwie architektem-budowniczym, ale te bez niego architektura Warszawy by豉by o wiele ubo窺za. I chocia nie zaprojektowa 瘸dnego "w豉snego" budynku, to niejeden zabytek stolicy mo瞠my dzi podziwia w豉郾ie dzi瘯i dzia豉lno軼i i wiedzy Zachwatowicza.

Przede wszytkim realizowa on zadania wyznaczone przez Oskara Sosnowskiego tj. krytycznego badania i opracowania polskiej architektury, co te po II wojnie 鈍iatowej sta這 si podstaw do odbudowy zniszczonych d鏏r kultury. Pierwsze kroki na tym polu Zachwatowicz stawia jeszcze przed 1939 r., kiedy to przygotowa plany rekonstrukcji fortyfikacji Zamo軼ia1, adaptacj kamienic przy rynku Starego Miasta na muzeum Warszawy oraz zaprojektowa rekonstrukcj Barbakanu i mur闚 miejskich (cz窷ciowo w闚czas zrealizowane).

Dzi uwa瘸ny jest przede wszytkim za tw鏎c tzw. "polskiej szko造 konserwatorskiej" oraz za faktycznego spiritus movens odbudowy Warszawy. I chocia jego realizacje budzi造 i nadal budz kontrowersje (np. rekonstrukcja katedry 鈍. Jana w formie, jakiej prawdopodobnie nigdy nie mia豉)2, to bez jego energii i determinacji by mo瞠 nie mieliby鄉y dok康 prowadzi wycieczek w stolicy3.

U w豉dz komunistycznych cieszy si niezwyk造m powa瘸niem. I tak np. kiedy w pierwszych latach odbudowy w g這wie kt鏎ego z "towarzyszy" zrodzi si pomys rozbi鏎ki mur闚 obronnych Starego Miasta, Zachwatowicz osobi軼ie "rozm闚i" si z premierem i wicepremierem, uzyskuj帷 odwo豉nie tej decyzji4. R闚nie za jego "podszeptem" powo豉no osobne przedsi瑿iorstwo zajmuj帷e si konserwacj zabytk闚, czyli Przedsi瑿iorstwo Pa雟twowe Pracownie Konserwacji Zabytk闚. (1950 r.).

Jan Zachwatowicz sprawowa te "nadz鏎 granicz帷y ze wsp馧autorstwem"5 nad konserwacj i odbudow: katedry gnie幡ie雟kiej, kolegiaty w Tumie k. 璚zycy, katedry pozna雟kiej, ko軼io豉 Panny Marii i franciszkan闚 w Gda雟ku, katedry w Kamieniu Pomorskim, ss. norbertanek w Strzelnie, kolegiaty wi郵ickiej, co wynika這 z jego zainteresowa 鈔edniowieczem.

Paradoksalnie to zaanga穎wanie w ratowanie zabytk闚 by這 przyczyn, 瞠 nie mia zbyt wiele czasu na prac naukow. Sam zreszt powiedzia kiedy:

"Moim niezrealizowanym marzeniem naukowym by這 zawsze przeprowadzenie pe軟ych metodycznych bada jednego zabytku i opublikowanie ich we wzorcowej monografii. Nie by這 mi to dane. moje 篡cie potoczy這 si tak, 瞠 pod presj okoliczno軼i dziejowych musia貫m wybiera nie to, co najbardziej chcia豚ym robi, lecz to, co by這 najwa積iejsze i najbardziej potrzebne."6

A jednak pozostawi po sobie liczne artyku造 w prasie fachowej, publikacje naukowe i popularno-naukowe dotycz帷e dziej闚 polskiej architektury. Wraz z Zygmuntem 安iechowskim wyda te prac Oskara Sosnowskiego pt. Dzieje budownictwa w Polsce (Warszawa 1964). Z kolei w 1956 r. za這篡 "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki" oraz "Studia i Materia造 do Teorii i Historii Urbanistyki i Architektury", kt鏎ych redaktorem by zreszt do 1982 r., kiedy to ci篹ka choroba uniemo磧iwi豉 mu kontynuowanie pracy. Mia te na koncie mniej spektakularne osi庵ni璚ia, bynajmniej nie o charakterze naukowym. W 1954 r. opracowa mi璠zynarodowy znak zabytku w formie bia這-niebieskiej tarczy7.

W swoim pracowitym 篡ciu Zachwatowicz pe軟i wiele zaszczytnych funkcji, nieraz wymagaj帷ych ogromnych umiej皻no軼i dyplomatycznych. I tak w l. 1945-1947 kierowa Wydzia貫m Architektury Zabytkowej Biura Odbudowy Stolicy, w l. 1945-1957 by Generalnym Konserwatorem Zabytk闚 Polski Ludowej, od 1971 r. przewodnicz帷ym Komisji Architektoniczno-Konserwatorskiej Komitetu Obywatelskiego Odbudowy Zamku Kr鏊ewskiego w Warszawie, czemu zreszt po鈍i璚i ostatnie 10 lat 篡cia. W 1946 r. wsp馧pracowa przy reaktywowaniu SARP, do kt鏎ego nale瘸 przez wiele lat, od 1958 r. by cz這nkiem Polskiej Akademii Nauk, w l. 1970-1975 r. - Zespo逝 Bada nad Polskim 字edniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej oraz wielu innych polskich instytucji naukowych, ale nie tylko. W 1965 r. wsp馧tworzy ICOMOS (International Council on Monuments and Sites), od 1967 r. nale瘸 do paryskiej Acad幦ie d'Architecture.

Za swoje osi庵ni璚ia otrzyma m.in.: Z這ty Krzy Zas逝gi (1945 r.), z這t odznak Odbudowy Warszawy (1947 r.), Krzy Komandorski (1948 r.) i Krzy Komandorski z Gwiazd Orderu Odrodzenia Polski (Polonia Restituta; 1980 r.), Order Sztandaru Pracy kl. I (1954 r.). nagrod honorow Stowarzyszenia Architekt闚 Polskich (SARP; 1972 r.), nagrod m.st. Warszawy (1974 r.), Order Budowniczego Polski Ludowej. W 1974 r. otrzyma tytu doktora honoris causa uniwersytetu technicznego (Hochschule) w Hanowerze8, a w 1982 r. pier軼ie im. Karla F. Schinkla - najwy窺ze niemieckie odznaczenie w dziedzinie konserwacji.

W 1929 r. o瞠ni si z Mari Chod廢 (c鏎k znanego lekarza, ministra zdrowia Witolda Chod嶔o), z kt鏎 mia c鏎k Krystyn (zam篹n z Andrzejem Wajd) i Katarzyn (zam篹n z Ksawerym Jasie雟kim). Drugi raz zawar zwi您ek ma鹵e雟ki w 1965 r. z Izabel Sztos.

Prace w Warszawie

© Sowa
27.12.2008

Przypisy

  1. Co ciekawe w 1942 r. Niemcy byli zainteresowani odtworzeniem fortyfikacji Zamo軼ia w豉郾ie wg plan闚 Jana Zachwatowicza. - Jan Zachwatowicz : w stulecie urodzin : [katalog wystawy w Zamku Kr鏊ewskim w Warszawie, 6 maja - 30 czerwca 2000], Warszawa 2000, s. 130.
  2. Wykszta販ona w okresie mi璠zywojennym i obowi您uj帷a po II wojnie 鈍iatowej doktryna konserwatorska zabrania odbudowy zabytk闚, uwa瘸j帷 to za fa連zowanie historii. Zreszt sam Zachwatowicz by w 1964 r. wsp馧autorem tzw. Karty Weneckiej, czyli mi璠zynarodowej instrukcji konserwatorskiej sankcjonuj帷ej takie stanowisko.

    Tym niemniej rzeczywisto嗆 kraju, kt鏎ego dorobek kulturalny zosta prawie unicestwiony w czasie celowych dzia豉 okupanta, nie pozwala豉 pogodzi si z tymi wytycznymi. "Polska szko豉 konserwatorska" zak豉da豉 wi璚 odbudow z jak najwi瘯szej ilo軼i zachowanych element闚, czyli pewien kompromis. Tak wi璚 Stare Miasto w Warszawie nie jest makiet (jak niedalekie gmachy p馧nocnej pierzei Pl. Teatralnego), gdy do jego odbudowy u篡to bardzo wielu element闚 oryginalnych.

    Ta praktyka by豉 (i jest krytykowana), co ciekawe najbardziej ze strony przedstawicieli kraj闚, kt鏎e stosunkowo najmniej ucierpia造 w czasie wojny. - Jan Zachwatowicz..., s. 12-13.

  3. W鈔鏚 wspomnie o Zachwatowiczu mo積a znale潭 anegdot, jak to uratowa on wschodni pierzej Rynku (tzw. stron Barssa).

    By豉 to najbardziej zniszczona cz窷 i "w豉dza ludowa" postanowi豉 jej nie odbudowywa, aby ods這ni widok na Wis喚. Za namow Zachwatowicza w ci庵u nocy robotnicy wznie郵i 軼iany szczytowe budynk闚 do wysoko軼i pierwszego pi皻ra. Nast瘼nego dnia, podczas wizytacji Boles豉w Bierut uzna, 瞠: "Nie b璠ziemy rozbiera tego, co ju wznios豉 klasa robotnicza" i dzi瘯i temu Rynek staromiejski wygl康a (prawie) tak jak przed wojn.

    Podobnym manewrem by豉 odbudowa Bramy Grodzkiej Zamku Kr鏊ewskiego, kt鏎a mia豉 zabezpieczy teren zamkowy przed urbanistami projektuj帷ymi tras W-Z.

    By造 jednak r闚nie przegrane: nawet tak ogromny autorytet jak Zachwatowicz nie uchroni przed rozbi鏎k Zamku Ujazdowskiego, kt鏎y by tylko wypalony, ale nadawa si do odbudowy. - Jan Zachwatowicz..., s. 13, 87, 134.

  4. Jan Zachwatowicz..., s. 89.
  5. Jan Zachwatowicz..., s. 90.
  6. Jan Zachwatowicz..., s. 9.
  7. 荑 znak z za這瞠nia mia by wykorzystywany w czasie dzia豉 wojennych do oznaczania budowli zabytkowych w celu ochrony ich przed bombardowaniem. Z czasem sta si uniwersalnym sposobem oznaczania obiekt闚 zabytkowych. - Jan Zachwatowicz..., s. 14.
  8. W biografiach Zachwatowicza nie jest podane, jaka dok豉dnie by豉 to plac闚ka. Jedyne uczelnie zwi您ane ze sztuk i konserwacj w Hanowerze to Leibnitz Universit酹 Hannower oraz Fachhochschule Hannower.

毒鏚豉:

  • Jan Zachwatowicz : w stulecie urodzin : [katalog wystawy w Zamku Kr鏊ewskim w Warszawie, 6 maja - 30 czerwca 2000], Warszawa 2000.
  • Profesor Jan Zachwatowicz, 1900-1983 : [wspomnienie po鄉iertne], "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki" 1983, z. 2, s. 87-88.
 


Do g鏎y