Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Nagrobek rodziny Juliana Frageta Frageta

Dane podstawowe

Data wystawienia: 1907 r.
Data renowacji: bd.
Tw鏎cy: Boles豉w Jeziora雟ki
Materia造: kamie, metal (br您)
Lokalizacja nagrobka: kw. 159

Pochowani

1. Elsner J霩ef (1769-1854)

2. Nidecki Hipolit (1864-1902)

3. Nidecka Sabina z d. Ka逝ssowska (1874-1905)

4. Nidecka Janina (1895-1909)

5. Opitz Emila z d. Kostecka (?-1932)

Inskrypcje

bd.

Historia nagrobka

Okaza造 monument, moim zdaniem przewy窺zaj帷y artystycznie nagrobek seniora Fraget闚 (kw. A), zaprojektowa i wykona Boles豉w Jeziora雟ki, nota bene od lat wielu wsp馧pracuj帷y z firm Frageta.

Prace nad pomnikiem artysta rozpocz掖 w pierwszych miesi帷ach 1907 r. i w marcu tego roku w pracowni rze嬌iarza dziennikarz "Kuriera Warszawskiego" m鏬 ju ogl康a niewyko鎍zone fragmenty pomnika.

Elementy br您owe odlano w przedsi瑿iorstwie J霩efa Frageta3, a kamieniark zaj窸a si znana firma R.S. Lubowiecki. Ca陰 kompozycj wystawiono na Starych Pow您kach w grudniu 1907 r.

Sk豉da si na ni olbrzymia 軼iana z czarnego granitu, podzielona w poziomie na dwie cz窷ci. Dolna przeznaczona na inskrypcj, zosta豉 w centrum ozdobiona br您owym medalionem Juliana Frageta ukazanego w lewym profilu. G鏎na, o wiele wy窺za stanowi t這 dla pos庵u niewiasty w d逝gim welonie, nios帷ej urn i zwie鎍zona zosta豉 pi瘯nym, p豉skorze嬌ionym fryzem. Podzia ten zosta dodatkowo zaakcentowany wykonanymi z br您u kwadratowymi donicami, ozdobionymi girland z li軼i d瑿u, w kt鏎ych niegdy ros造 strzeliste krzewy (przypominaj帷e mi pewien pospolity chwast, ale wra瞠nie i tak by這 lepsze ni teraz ;-)). Warto wreszcie zwr鏂i uwag na masywne ogrodzenie z motywem krzy瘸 wpisanego w okr庵.

Ca造 pomnik jest "g喚boko symboliczny", przyjrzyjmy si wi璚 poszczeg鏊nym jego elementom.

Ju w 1907 r. dziennikarz "Kuriera Warszawskiego" w relacji z pracowni Jeziora雟kiego donosi publiczno軼i o pi瘯nym pos庵u "P豉czu schodz帷ego do podziemia"4, kt鏎y w d這niach dzier篡 urn zdobion lekko zarysowan scen z anio豉mi. Warto przy tym zauwa篡, i nasz P豉cz (lub Smutek jak kto woli ;-) ) wy豉nia si z prostok徠nej niszy, przypominaj帷ej nieco drzwi. Mamy tu wi璚 do czynienia ze znanym motywem Bramy 鄉ierci, cho to nie dusza zmar貫go j przekracza, tylko jego doczesne szcz徠ki zamkni皻e w urnie

Skro ju przy niej jeste鄉y, to Tadeusz M. Rudkowski zwraca uwag, i ukazano na niej scen z legendy o Pia軼ie Ko這dzieju. Czy瘺y by豉 to aluzja do cn鏒 go軼inno軼i, hojno軼i i dobrego serca zmar貫go?

Kolejnym istotnym i "symbolicznym" elementem dzie豉 Jeziora雟kiego s trzy br您owe p豉skorze嬌y, zdobi帷e szczytowe 軼iany pomnika. Przedstawiaj one dzia豉lno嗆 Juliana Frageta, kt鏎ej artysta nada ponadczasowy, niemal metafizyczny wymiar.

Oto na 鈔odkowej tablicy, po lewej stronie widzimy mistrza w swoim zak豉dzie w chwili, kiedy ocenia wyroby pracownik闚, po prawej za - dzieci tul帷e si do siostry mi這sierdzia, nad kt鏎ymi czuwa anio str騜. Obie te sceny b這gos豉wi anio-geniusz zst瘼uj帷y z Niebios. Ich uzupe軟ieniem s dwie boczne tablice, ukazuj帷e "odpoczynek robotnik闚" (po lewej) oraz "artyst i Histori zapisuj帷"5 (po prawej). Ca這嗆 dziennikarz "安iata" interpretowa nast瘼uj帷o: "(...) anio spokoju w 鈔odku, kt鏎y b這gos豉wi jedn r瘯 pracy przemys這wej, drug o鈍iacie ludowej [dzieci trzymaj ksi捫ki - Sowa]; dwie kra鎍owe grupy dope軟iaj my郵i artysty: to chleb, jaki daje praca, 篡wi帷a rodzin, - i sztuka, kt鏎a wykwita z o鈍iaty."6

Przes豉nie tego pomnika mo積a odczyta nast瘼uj帷o: to, co doczesne umiera, przemija (urna), p豉cz 篡wych odprowadza do grobu jeno materialne szcz徠ki cz這wieka. Trwa on jednak nadal w swoich dzie豉ch, jego chwalebne czyny wobec bli幡ich zyskuj mu nie鄉iertelno嗆, kt鏎ej znakiem jest anio-geniusz. Zwr鵵cie przy tym uwag na umiejscowienie omawianych rze嬌: P豉cz z urn - na dole, a wi璚 na ziemi (w podziemiu), natomiast "dzie豉 wieczne" - na g鏎ze, czyli w niebie. W pewnym sensie pomnik ten nawi您uje wi璚 do horacja雟kiej idei Exegi monumentum aere perennius...

Dzie這 Jeziora雟kiego "zdetronizowa這" pomnik autorstwa Boles豉wa Syrewicza na grobie rodziny Juliusza Herman (1880 r., kw. T), uwa瘸ny w闚czas za najpi瘯niejszy nagrobek Pow您ek.

Monument szcz窷liwie nie uleg uszkodzeniu w ci庵u ponad 90 lat: przetrwa dwie wojny 鈍iatowe 鈍iatowe (ostatni zapewne dzi瘯i wyj徠kowo solidnemu zabezpieczeniu) oraz komunizm i dopiero w wolnej Polsce w 2003 r. dwie z p豉skorze嬌 zosta造 skradzione przez jaki barbarzy鎍闚. Nie byli to raczej pospolici z這miarze, gdy aby zdemontowa znajduj帷e si na wysoko軼i ok. 3 m rze嬌y, trzeba by這 przyj嗆 z nie byle jakim sprz皻em. O tempora, o mores!

© Sowa
16.06.2010

Przypisy

  1. W. Jeziorowski, Album Pow您ek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 29.
  2. W. Jeziorowski, op. cit., s. 29.
  3. Po 鄉ierci za這篡ciela przedsi瑿iorstwa, J霩efa Frageta, firma dalej funkcjonowa豉 pod ta nazw.
  4. "Kurier Warszawski" 1907, nr 67, s. 4.
  5. Demil, Nasi arty軼i : Boles豉w Jeziora雟ki, "安iat" 1910, nr 5, s. 9.
  6. Demil, op. cit., s. 9.


Do g鏎y