Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Nagrobek rodziny Ksawerego Koisiewicza

Dane podstawowe

Data wystawienia: 1865 r.
Data renowacji: 1980 r.
Tw鏎cy: Andrzej Pruszy雟ki
Materia造: kamie
Lokalizacja nagrobka: kw. 177 wpr.

Pochowani

1. Koisiewicz (Kojsiewicz) Ksawery (1799-1864)

2. Szober Aleksander (1850-1889)

3. Szober Paulina z d. Nowakowska (1858-1891)

4. Szober Stanis豉w (1879-1938)

5. Szober Wojciech (1908-1945)

6. Szober Halina (1883-1961)

7. Szober Stefania z d. Nowakowska (1879-1952)

Inskrypcje

bd.

Historia nagrobka

Okaza造 nagrobek Ksawerego Koisiewicza stan掖 na Starych Pow您kach prawdopodobnie w pa寮zierniku 1865 r. Jego wykonanie powierzono m這demu w闚czas rze嬌iarzowi Andrzejowi Pruszy雟kiemu1. Z pomnikiem tym wi捫e si pewna zagadka. Ot騜 廝鏚豉 XIX-wieczne opisuj i pokazuj go (patrz reprodukcje obok) jako anio豉, tymczasem dzi nie ma nawet 郵adu skrzyde...

Ale po kolei. Prace nad rze嬌 trwa造 co najmniej od maja 1865 r., a na prze這mie maja i czerwca tego roku dziennikarz "Kuriera Warszawskiego" ju informowa czytelnik闚 o wygl康zie nagrobka:

"(...) ma on ok. 8 這kci wysoko軼i [ok. 4,8 m], mie軼i w sobie portret w p豉skorze嬌ie uderzaj帷ego podobie雟twa i figur przedstawiaj帷 Prawo, kt鏎a w jednej r璚e trzyma ksi璕, a drug podaje ga陰zk oliwn, jako symbol pojednania. Ca這嗆 jest w kamieniu szyd這wieckim [piaskowiec - Sowa], a figura z janikowskiego [wapie, zwany piaskowcem janikowskim - Sowa]."2

Dok豉dniejsze wiadomo軼i wraz z ilustracj znajdujemy w "Tygodniku Ilustrowanym" z sierpnia 1865 r., cho zamieszczony tam rysunek nie do ko鎍a mo積a nazwa szkicowanym "z natury". Z artyku逝 dowiadujemy si bowiem, 瞠 pomnik by jeszcze wtedy we fragmentach.

Ostatecznie otrzyma form masywnego coko逝, na kt鏎ym ustawiono grub, lekko zw篹aj帷 si do g鏎y 軼ian. Na w篹szych bokach zosta豉 ona ozdobiona par wie鎍闚, z ty逝 znajduje si 闚 portret "uderzaj帷ego podobie雟twa", a na szczycie p馧okr庵造 blok kamienny z wypuk這rze嬌ion sow - symbolem m康ro軼i, ale tak瞠 鄉ierci. Przed t 軼ian znalaz這 si miejsce dla naszej zagadkowej figury, nazwanej przez Ludwika Jenike Anio貫m Sprawiedliwo軼i3, Faustyna Cenglera - Anio貫m/Geniuszem Pokoju tudzie Anio貫m Zmartwychwstania4, a przez reportera "Kuriera Warszawskiego" - Anio貫m Sprawiedliwo軼i i Pokoju5.

Pod koniec wrze郾ia pomnik by uko鎍zony i wystawiony w pracowni Pruszy雟kiego. Zwi瞛造 opis pos庵u, zawieraj帷y przy okazji ocen dzie豉 mo瞠my przeczyta na 豉mach "Kuriera Warszawskiego":

"Pos庵 ten wyobra瘸 Anio豉 sprawiedliwo軼i i pokoju, w jednej bowiem d這ni dzier篡 ksi璕 praw [widnieje na niej napis IUSTITIA - Sowa], a drug podaje r騜d磬 oliwn, t堯macz帷 trafnie ca造 篡wot nieboszczyka, str騜a praw szafarza pokoju.

Mierz帷 zalety tego dzie豉 sztuki si陰 wra瞠, jakie widok jego obudza, powiemy, i spokojna i powa積a rzewno嗆, jakiej zaraz na wst瘼ie doznali鄉y, s逝篡 za dow鏚, i Artysta my郵i i uczucia, kt鏎e pierwszemu poj璚iu kompozycji towarzysz, w wykonaniu uwydatni potrafi. Albowiem bli窺ze badanie tego pos庵u (aczkolwiek mierna spoisto嗆 piaskowca zbyt troskliwego wyko鎍zenia pracy nie pozwoli豉), utwierdza pierwsze wra瞠nie tak dalece, 瞠 takowe jeszcze nam i po wyj軼iu z pracowni towarzyszy."6

Dzi, jak wida na zamieszczonych nizej zdj璚iach, rze嬌a prezentuje si cokolwiek inaczej. Pos庵 nie ma bowiem skrzyde, co wi璚ej brak po nich nawet 郵adu. Tak瞠 owa "r騜d磬a oliwna" znikn窸a w mrokach dziej闚, a 瞠 zapewne wykonana by豉 z br您u z pewno軼i rych這 znalaz豉 nowego w豉軼iciela :-/

Tadeusz M. Rudkowski pos康za "Tygodnik Ilustrowany" o podawanie wr璚z ba豉mutnych informacji o pomniku Kosiewicza7, ja jednak by豉bym troch mniej sceptyczna. Czy mo磧iwe jest, aby dziennikarze tak poczytnych periodyk闚, jak "Kurier Warszawski" lub "Tygodnik..." si mylili? O nagrobku Koisiewicza pisa tak瞠 kilkakrotnie Faustyn Cengler8, znane s ponadto dwa drzeworyty pos庵u: jeden w "Tygodniku..." z 1865 r. (patrz ilustracja obok), a drugi w Jana Jaworowskiego Kalendarzu Polskim... z 1866 r. (rysowa Franciszek Tegazzo). Mo瞠 wi璚 by造 dwa pos庵i? Rze嬌a wykonana zosta豉 z wapienia, materia逝 bardzo podatnego na erozj, mo瞠 wi璚 szybko uleg豉 zniszczeniu i konieczne by這 zam闚ienie r闚nie u Pruszy雟kiego (podstawa jest sygnowana) nowego pomnika, tym razem ju nie anio豉?...

Dzie這 Andrzeja Pruszy雟kiego urzeka spokojnymi, wyra幡ie zarysowanymi draperiami, jak zreszt samym uk豉dem postaci, pe軟ym dostoje雟twa, a jednocze郾ie zadumy. Polemizowa豉bym jednak z opini Tadeusza M. Rudkowskiego, 瞠 owe nieszcz瘰ne skrzyd豉 psu造by ca這嗆 kompozycji. Jestem co prawda "zwyk造m 鄉iertelnikiem" bez wykszta販enia artystycznego ;-), lecz wydaje mi si, i d馧 figury jest ociupink zbyt szeroki, przez co sprawia ona wra瞠nie zw篹aj帷ej si ku g鏎y razem ze stoj帷 za ni 軼ian. W豉郾ie skrzyd豉 "wyr闚na造by" te zachwiane nieco proporcje.

Jak by nie by這 nasza alegoria Sprawiedliwo軼i prezentuje si bardzo udatnie i nale篡 j koniecznie obaczy (zanim si rozpadnie, bo w stanie jest i軼ie tragicznym :-( ).

© Sowa
23.10.2007

Przypisy

  1. Pruszy雟ki liczy wtedy "zaledwie" 28 lat i dopiero wybiera si na dalsze studia do W這ch. Mia co prawda za sob bardzo udany pos庵 Chrystusa upadaj帷ego pod krzy瞠m ustawiony przed ko軼io貫m 鈍. Krzy瘸, ale bez podr騜y do Italii artysta-rze嬌iarz w豉軼iwie si nie liczy.
  2. "Kurier Warszawski" 1865, n4 114, s. 526.
  3. L. J[enike], Pomnik dla 酥. Ksawerego Koisiewicza [w:] "Tygodnik Ilustrowany" 1865, nr 307, s. 68.
  4. F. Cengler, Przegl康 rze嬌iarski, [w:] Jana Jaworowskiego Kalendarz Polski Ilustrowany na rok 1867, Warszawa 1867, s. 136; F. Cengler, Przegl康 rze嬌iarski, [w:] Jana Jaworowskiego Kalendarz Polski Ilustrowany na rok 1873, Warszawa 1873, s. 58.
  5. "Kurier Warszawski" 1865, nr 227, s. 1190.
  6. "Kurier Warszawski" 1865, nr 227, s. 1190.
  7. Tadeusz M. Rudkowski przytacza tylko to jedno 廝鏚這 nota bene podaj帷 b喚dny rocznik czasopisma. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 172.
  8. F. Cengler, op. cit., s. 136; F. Cengler, Przegl康 rze嬌iarski, [w:] Jana Jaworowskiego Kalendarz Polski Ilustrowany na rok 1873, Warszawa 1873, s. 58.


Do g鏎y