Sztuka Cmentarza Powązkowskiego


Nagrobek Wacława Nałkowskiego

Dane podstawowe

Data wystawienia: 1926 r.
Data renowacji: bd.
Twórcy: Hanna Nałkowska-Bickowa
Materiały: kamień, metal (brąz)
Lokalizacja nagrobka: kw. 219

Pochowani

1. Nałkowski Wacław Piotr Ludwik (1851-1911)

2. Nałkowska-Bickowa Hanna (1888-1970)

Inskrypcje

bd.

Historia nagrobka

Około 1915 r. miejsce spoczynku Wacława Nałkowskiego było mocno zaniedbane i zagrożone sprzedaniem1. Dosyć nietypowy pomnik, jaki dziś możemy oglądać, został wystawiony dopiero 30 maja 1926 r., a jego autorką była córka Wacława Nałkowskiego, Hanna Nałkowska-Bickowa.

Jak dowiadujemy się z ówczesnej prasy, pamięć zasług Nałkowskiego była ciągle żywa i pielęgnowana, ceremonia odsłonięcia pomnika zgromadziła bowiem m.in. dyrektora i uczestników kursów nauczycielskich im. Wacława Nałkowskiego, przedstawiciela Polskiego Towarzystwa Geografów i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Jerzego Lotha, a przemawiał m.in. naczelnik Wydziału Bibliotek Państwowych, twórca Biblioteki Narodowej, Stefan Demby2.

Na wysokim, prostym postumencie umieszczono brązowy posąg wojownika w zbroi i hełmie, ze skrzyżowanymi na piersi muskularnymi ramionami. Rzeźba ta pt. Bojownik została wystawiona w konkursie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych jeszcze w 1916 r., a po odzyskaniu niepodległości umieszczono ją w gmachu Sejmu. Na Cmentarzu Powązkowskim znajduje się drugi jej odlew, wykonany ok. 1926 r.3

Warto też przyjrzeć się cokołowi, na którym znajduje się pouczający tekst:

"Patrząc z wysokiego stanowiska ewolucji w nieskończoną, tajemną otchłań przyszłości, dostrzegamy tam nie rozpaczliwe mroki wiecznej śmierci, lecz żywiące blaski wiecznego i wciąż potężniejącego - życia."

Jeszcze na początku l. 90-tych XX w. można było również znaleźć brązową plakietkę Polskiego Towarzystwa Geograficznego wybitą z okazji setnej rocznicy urodzin Wacława Nałkowskiego, lecz dziś zostały po niej tylko dziury :-/

Zwiedzający Cmentarz Powązkowski zastanawiają się, co robi posąg żołnierza na grobie geografa. Tymczasem stanowi on nawiązanie do poematu prozą autorstwa Nałkowskiego zatytułowanego właśnie Bojownik4. Jest to utrzymana w manierze poezji młodopolskiej pesymistyczna historia, w której łatwo dopatrzyć się odniesień autobiograficznych. Oto na polu bitwy kona tytułowy Bojownik, wspominając swe życie wypełnione ciągłą walką wszędzie tam, gdzie "sprawiedliwość zgnębiona, gdzie prawda skrępowana, gdzie piękność upodlona, gdzie krzywda niepomszczona"5. Samotny, opuszczony przez bogów, którzy wręcz starają się go zniszczyć, walczy z potworami zniewalającymi ludzkość i zmieniającymi ją w niegodziwców. I chociaż częściowo odnosi zwycięstwo, a jego krew przywraca życie udręczonej ziemi, to następne pokolenia nie są w stanie docenić jego poświęcenia.

Z życiorysu Nałkowskiego, wiemy, iż obok geografii, aktywnie zajmował się także publicystyką i w swoich pismach zażarcie walczył z ciemnotą i zakłamaniem.

Dzieło Hanny Nałkowskiej nie ukazuje jednak Bojownika pokonanego. Miejsce spoczynku Wacława Nałkowskiego zdobi mocarna figura o surowym, pełnym zdecydowania wyrazie twarzy, przypominająca trochę rzymskiego centuriona, a skrzyżowane na piersi ramiona można odczytywać jako gest przysięgi - niezłomnej wierności ideałom.

Jego córka oddała zatem hołd właściwie całemu życiu ojca, pełnemu zmagań z otaczającą go niesprawiedliwością i fałszem.

© Sowa
21.10.2007

Przypisy

  1. W. Jeziorowski, Album Powązek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 113.
  2. "Ziemia" 1926, nr 12, s. 189.
  3. A nie w 1916 r., jak podają niektóre opracowania.
  4. W. Nałkowski, Bojownik : fantazya, Warszawa 1904, wydane przez Stefana Dembego.
  5. W. Nałkowski, Bojownik : fantazya, Warszawa 1904, s. 17. Zdanie to powtarza się w tekście kilka razy niczym refren.


Do góry