Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Nagrobek Jana Gella

Dane podstawowe

Data wystawienia: 1908 r.
Data renowacji: bd.
Tw鏎cy: Leopold Wasilkowski
Materia造: kamie, metal (br您)
Lokalizacja nagrobka: kw. 39

Pochowani

1. Gella Jan (1885-1905)

2. Gella Wilhelm Jan (?-1933)

3. Gella Anna z Reczy雟kich (?-1929)

Inskrypcje

bd.

Historia nagrobka

Projektantem pi瘯nej figury Anio豉 Pokoju jest Leopold Wasilkowski, kt鏎ego oryginalne dzie豉 ozdobi造 nie jeden pow您kowski gr鏏.

Jak zawsze, kiedy chodzi o chronologi powstania i wystawienia nagrobk闚, pojawiaj si niejasno軼i. Tadeusz M. Rudkowski podaje, i rze嬌a nosi sygnatur z dat 1908 r.2, lecz nie uda這 mi si jej doszuka :( Na pewno pomnik wystawiono na Cmentarzu Pow您kowskim po 1909 r., a przed 1915 r. Na prze這mie 1908 r. i 1909 r. projekt lub ju gotowy odlew zosta pokazany na wystawie TZSP. W informatorze wystawy nosi on tytu Archanio i opatrzony zosta uwag, i jest to "fragment nagrobka"3, cho komentator "Tygodnika Ilustrowanego" widzia go raczej jako ozdob ko軼io豉 ni nekropolii. Z kolei 1915 r. to data wydania Albumu Pow您ek Wac豉wa Jeziorowskiego, gdzie zamieszczono fotografi ca貫go pomnika ju w "scenerii cmentarnej".

Miejsce spoczynku rodziny Gella zosta這 wy這穎ne p造tami czarnego granitu, a na 鈔odkowej z nich, broni帷ej wst瘼u do grobowca, spoczywa造 niegdy dwa, br您owe kwiaty maku(?). Dzi pozosta造 po nich tylko 郵ady4. Przy tylnej kraw璠zi dzia趾i u這穎no 鈔edniej wysoko軼i 軼ian z nieregularnych blok闚 kamiennych, na kt鏎ej znalaz這 si miejsce na br您ow tablic z inskrypcj po鈍i璚on Janowi Gella oraz jego portretem. Obok tej konstrukcji wznosi si Anio Pokoju. Praw, wyci庵ni皻 r瘯 jakby b這gos豉wi zmar造m, obiecuj帷 im spokojny sen w oczekiwaniu Zmartwychwstania. W lewej d這ni, przyci郾i皻ej do piersi, trzyma bukiet rozwini皻ych mak闚.

Niby nic nadzwyczajnego, ale... No w豉郾ie "ale".

Nie jest to kolejny Niebianin ubrany w finezyjnie drapowane prze軼ierad這. Odziany zosta bowiem w skrywaj帷 stopy szat o d逝gich, szerokich r瘯awach 軼i庵ni皻ych na nadgarstku i przewi您an w pasie sznurem zako鎍zonym chwostem. Na ten ubi鏎 na這穎ny zosta szeroki i d逝gi paliusz ozdobiony powtarzaj帷ym si monogramem Pax.

Tak瞠 uroda, a przede wszytkim fryzura, s wyj徠kowo "nieklasyczne". Ta ostatnia przywodzi raczej na my郵 mod dworak闚 鈔edniowiecznych: lekko faliste w這sy w zwartej masie opadaj a do ramion, a ca貫 czo這 ukryte jest pod grzywk.

Kolejnym "nietypowym" elementem s skrzyd豉, do kt鏎ych doskonale pasuje przymiotnik strzeliste. Stercz bowiem ostro ku g鏎ze, ale pe軟i funkcj raczej symboliczno-dekoracyjn, gdy nasz Anio Pokoju musia豚y by mocno "eteryczny", aby unios造 go cho na centymetr ;-).

Tadeusz M. Rudkowski zwraca r闚nie uwag, 瞠 figura nie zosta豉 umieszczona, jak to dotychczas praktykowano, na poziomie podstawy, lecz dos這wnie "unosi" si nad ziemi, a na plint sp造wa kunsztowne u這穎na suknia anio豉5.

Oddajmy wreszcie g這s 闚czesnym krytykom. Na 豉mach "Tygodnika Ilustrowanego" pochlebnie o Aniele Pokoju (zatytu這wanemu Pax) wypowiada m.in. Tadeusz Jaroszy雟ki:

"Ten "Pax" jego traktowany w wielkich, powa積ych liniach, wysmuk造 i lotny, ze skrzyd豉mi wysoko wzniesionemi, zwi捫e si niew徠pliwie nader harmonijnie z liniami powa積ej architektury ko軼ielnej. Jest to jedno z najtrudniejszych zada rze嬌y dekoracyjnej, i Wasilkowski z trudno軼i tych wyszed zwyci瘰ko. Poza tem wyraz twarzy anio豉, ruch wzbijania si nad ziemi, ornament na szatach, wybrany ze smakiem i znajomo軼i stylu, wreszcie samych tych szat sfa責owanie dowodz, jak dalece artysta jest panem swojej sztuki. Jest to niew徠pliwie dzie這 pierwszorz璠nej warto軼i w tym zakresie, i ju reprodukcya daje do嗆 dok豉dne poj璚ie o powadze koncepcyi." 6

Opini t powtarza tak瞠 "Biesiada Literacka" z marca 1909 r., gdzie po prostu zacytowano Jaroszy雟kiego.

Dzie這 Wasilkowskiego podoba這 si wsp馧czesnym, o czym 鈍iadcz jego kopie i na郵adownictwa. W 1912 r. podobny anio, d逝ta Bart這mieja Mazurka, ozdobi gr鏏 niejakiego Juliana Bo鎍zy Markowskiego. Sam Wasilkowski "pope軟i" zreszt jeszcze jedn kopi swojego Anio豉 Pokoju. Zapewne mi璠zy 1908/1909 r. a 1913 r. w dalekim Wilnie, na Cmentarzu Bernardy雟kim znalaz si kolejny Niebianin. Zatrzyma si nad grobowcem Adeli (ur. 5 czerwca 1858 r., zm. 10 wrze郾ia 1906 r.) i Stanis豉wa (ur. 14 marca 1856 r., zm. 10 maja 1913 r.) Marenicz闚7. Oba pomniki r騜ni si szczeg馧ami (m.in. gwiazdki zamiast monogram闚 Pax na paliuszu) oraz materia貫m. Wile雟ki anio wykonany zosta z cynku i piaskowca, co mocno si odbi這 zar闚no na jego stronie wizualnej, jak i trwa這軼i8.

Patrz帷 wsp馧czesnym, "niewykszta販onym" okiem, dostrzegamy pewn "statyczno嗆" figury anielskiej, charakterystyczn w og鏊e dla tw鏎czo軼i Wasilkowskiego. Anio Pokoju zosta ukazany jakby zastyg造 w ruchu. raczej unosz帷y si nad ziemi, ni wzbijaj帷y si w niebiosa. C騜, chyba lepiej pasuje to do tematu dzie豉 tj. istoty przynosz帷ej (s)pok鎩 zmar造m i czuwaj帷ej nad nimi.

© Sowa
18.04.2009

Przypisy

  1. W. Jeziorowski, Album Pow您ek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 35.
  2. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 214.
  3. Wystawa doroczna, Warszawa, grudzie - stycze 1908 - 1909, Warszawa 1908, s. [17].
  4. Jak zreszt tak瞠 po jakiej inskrypcji p造tko wykutej w kamieniu, ale dzi cz窷ciowo nieczytelnej.
  5. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 214.
  6. T.J[aroszy雟ki], Leopold Wasilkowski, "Tygodnik Ilustrowany" 1909, nr 5, s. 95.
  7. E. Ma豉chowicz, Wilno : dzieje, architektura, cmentarze, Wroc豉w 1996, s. 331, 333 (il.).

    By mo瞠 grobowiec zosta wystawiony przez Stanis豉wa Marenicza dla ma鹵onki, gdy po鈍i璚ona jej inskrypcja zajmuje centralne miejsce kompozycji. Edmund Ma豉chowicz nie podaje 瘸dnych innych epitafi闚 z tego grobowca. Pomnik jest pono sygnowany "R.B. Lubonowski z Warszawy", ale na sto貫cznych cmentarzach nigdy nie zetkn窸am si z "produktami" tej firmy. By mo瞠 chodzi這 o "R.S. Lubowieckiego"?

  8. Na zdj璚iu w Wikipedii z 2003 r. pomnik przedstawia obraz n璠zy i rozpaczy. Na szcz窷cie niedawno zosta poddany konserwacji (zob. zdj璚ie z 2007 r.).


Do g鏎y