Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Nagrobek rodziny Konwerskich

Dane podstawowe

Data wystawienia: l. 1918-1939
Data renowacji: bd.
Tw鏎cy: Aleksander Drobczy雟ki (odlew sztandaru)
Materia造: kamie (czerwony piaskowiec, granit?), metal (br您)
Lokalizacja nagrobka: kw. 40

Pochowani

1. Adam Konwerski (1875-1935) (?)

2. bd.

Inskrypcje

I. Wysoki s逝p w lewym dalszym rogu dzia趾i grobowej

"OJCZE MOJ
NIECHAJ ODEJDZIE
ODEMNIE[!] TEN KIELICH
WSZAK浩 NIE JAKO JA CHCE
ALE JAKO TY" [Mt 26, 39 - przyp. Sowa]

II. Niski s逝p w prawym dalszym rogu dzia趾i grobowej

a) Front

"W IMI JEGO"

b) 圭iana prawa

"PRATYEKA"1

c) 圭iana lewa

"EYCIEIJU 鯽 I 紏EYOVOG"

III. Niski s逝pek w prawym bli窺zym rogu dzia趾i grobowej

"BOGU
I
JEGO WIEDZY NAJWY特ZEJ"

IV. Tr鎩k徠na p造ta nagrobna

"MATCE"

Historia nagrobka

Przedrepta豉m Stare Pow您ki wzd逝 i wszerz, ale 瘸den z pomnik闚 cmentarnych nie zafrapowa mnie tak bardzo jak 闚 zagadkowy nagrobek w kw. 40. Nieco pocieszaj帷y jest fakt, 瞠 r闚nie innym "pow您kologom" (zob. 廝鏚豉) monument 闚 wyda si r闚nie tajemniczy.

Zanim jednak przejdziemy do analizy ikonograficzno-symbolicznej, zatrzymajmy si na chwil przy kwestii os鏏 pochowanych w owym zak徠ku Starych Pow您ek.

Ot騜, 瘸dne znaki na niebie, ziemi i samym nagrobku nie pozwalaj si domy郵e, kto spoczywa pod owym niezwyk造m pomnikiem. Marian Kielarski odnotowa "plotk", jakoby pochowano tam jakiego ksi璠za, co potwierdza豚y kielich na postumencie (zob. dalej), b璠帷y z jednej strony ilustracj tekstu Ewangelii (zob. Inskrypcja I), a z drugiej symbolem funkcji kap豉雟kiej. Autor "encyklopedycznego przewodnika" zauwa篡 r闚nie metalow tablic z nazwiskiem "Konwerski" i niestety nieczyteln dat 鄉ierci. Jak ustali z kolei Krzysztof Nowi雟ki2, w 1947 r. gr鏏 zosta powt鏎nie zarejestrowany na nazwisko "Adam Konwerski", kt鏎e autor pierwszego po wojnie om闚ienia naszego tajemniczego nagrobka uzna za pseudonim.

By mo瞠 nies逝sznie. W bazie Nekrologi warszawskie znajdujemy szereg os鏏 o nazwisku "Konwerska/ski" m.in. pewnego Adama, zmar貫go 24 maca 1935 r. i niejakiego Jana Konwerskiego, zmar貫go w 1942 r., kt鏎ego tabliczk natrumienn prawdopodobnie ogl康a Marian Kielarski. Lektura prasowych nekrolog闚 potwierdzi豉, 瞠 co najmniej od 1914 r. Konwerscy posiadali gr鏏 rodzinny na Cmentarzu Pow您kowskim, a sam Adam Konwerski by postaci jak najbardziej rzeczywist, zreszt zas逝穎n dla Polski, bo odznaczon Medalem Niepodleg這軼i3. Kto wie, mo瞠 w豉郾ie jego przedstawia popiersie, b璠帷e jednym z element闚 pomnika (zob. dalej)?

No w豉郾ie, pomnik, pomnik niepodobny do 瘸dnego innego zar闚no na Starych Pow您kach, jak i innych nekropoliach. C騜 my bowiem tutaj mamy? Ano, niezwyk陰 uk豉dank. Na pierwszy rzut oka jej elementy rozsypane s bez 豉du i sk豉du, na dodatek ich formy w ci庵u lat ulega pewnym "modyfikacjom".

Szcz窷ciem w naszym "poznawczym" nieszcz窷ciu nagrobek uwzgl璠ni Marian Kielarski, za陰czaj帷 do swojej pracy nawet jego fotografi4, lecz ze wzgl璠u na do嗆 d逝gi czas powstawania przewodnika trudno orzec, w jakich latach pomnik wygl康a jak na zdj璚iu. Pewne jest przynajmniej, 瞠 nagrobek powsta przed II wojn 鈍iatow.

Prostok徠na dzia趾a grobowa przypomina豉 w闚czas (jak zreszt i dzi) rodzaj niezwyk貫go lapidarium.

W lewym jej skraju ulokowano wysoki, prostopad這軼ienny s逝p na niewielkim postumencie, z przedni 軼ian wykut w kszta販ie pod逝積ego, p豉skiego krzy瘸, na kt鏎ym znalaz豉 si Inskrypcja I. Ca這嗆 wie鎍zy kielich z cementu zachowany - o dziwo - do naszych czas闚.

U podstawy s逝pa znalaz豉 si kula z polerowanego kamienia (granit?), zwie鎍zona bia陰 figur ptaka (or豉?) z rozpostartymi skrzyd豉mi (niezachowany).

Po這穎no j - zapewne nieprzypadkowo - na wierzcho趾u tr鎩k徠a r闚noramiennego o podstawie r闚noleg貫j do alejki, na kt鏎ej znalaz豉 si Inskrypcja IV.

Obok kuli ustawiono nieco ni窺zy s逝p o tr鎩k徠nym przekroju, opatrzony Inskrypcjami II, a b璠帷y podstaw dla br您owego sztandaru5. Chor庵iew zdobi豉 pi璚ioramienna gwiazda z pelikanem karmi帷ym piskl皻a swoj krwi, sygnatura odlewni ("A. DROBCZY垶KI / WARSZAWA")6, a ca這嗆 wie鎍zy這 Oko Opatrzno軼i w tr鎩k帷ie.

W prawym rogu dzia趾i grobowej, przy alejce, znalaz si kolejny, dwuelementowy postument, podobnie jak poprzednie wykonany z czerwonego piaskowca, lecz najni窺zy z nich wszytkich. Na prostok徠nej podstawie ustawiono blok, na kt鏎ego przedniej 軼ianie znalaz豉 si Inskrypcja III, a ca這嗆 - wed逝g Mariana Kielarskiego - wie鎍zy豉 niegdy metalowa lampka oliwna.

荑 kamienny "ogr鏚ek" uzupe軟ia dzi niewielki, prostopad這軼ienny blok z czerwonego piaskowca, ustawiony przy 鈔ednim s逝pie. Za szybk umieszczono w nim p豉skorze嬌ione popiersie starszego m篹czyzny, wed逝g Anny Sieradzkiej, ubranego w str鎩 modny w l. 30-tych XX w.7 Co ciekawe nie wida go na zdj璚iu w pracy Mariana Kielarskiego, aczkolwiek niewykluczone, 瞠 po prostu zosta這 ukryte na czas wojny8.

Jak widzicie, w kw. 40 Cmentarza Pow您kowskiego mamy uk豉dank alegoryczno-symboliczn godn barokowych artyst闚 ;) Ani Marian Kielarski, ani Krzysztof Nowi雟ki nie pokusili si o wyja郾ienie jej znaczenia, bo te ma貫 s szanse ustalenia czego pewnego. Sowa pozwoli sobie jednak uraczy Szanown Publiczno嗆 kilkoma hipotezami ;).

Naj豉twiejsza wydaje si interpretacja s逝pa z kielichem. Jak wspomnia豉m, mog豉 ona odnosi si do kap豉雟kiej funkcji jednego z pochowanych lub - co bardziej prawdopodobne - w dosy oryginalny i wyj徠kowo "symboliczny" spos鏏 przywo造wa popularny motyw nagrobkowy tj. M瘯 Pa雟k, a dok豉dnie scen w Ogr鎩cu.

Problemy zaczynaj si, gdy zastanowimy si nad przes豉niem pozosta造ch element闚 pomnika, a ju tym bardziej ich wzajemnymi relacjami.

Pozornie wszytkie symbole z nagrobka Konwerskich odnosz si do wiary w Boga i tradycji chrze軼ija雟kiej. Krzysztof Nowi雟ki zasygnalizowa jednak r闚nie inn ich interpretacj tj. w oparciu o filozofi maso雟k9. Rozstrzygni璚ie, czy mamy do czynienia z pomnikiem "heretyk闚" jest jednak wyj徠kowo trudne, gdy symbolika wolnomularska bogato czerpa豉 m.in. z tradycji judeochrze軼ija雟kiej, zatem poszczeg鏊ne elementy pomnika mo積a "odczytywa" na dwa sposoby10.

Najbogatszy w "dwuznaczne przes豉nia" by niegdy ni窺zy ze s逝p闚, ozdobiony sztandarem. Jego interpretacja wydaje si prosta: zmar造/li szczyc si, i zawsze "W imi Jego" (Inskrypcja IIa) nie郵i sztandar - no w豉郾ie - czego? I w豉軼iwie czyj?

Oko Opatrzno軼i, wie鎍z帷e niegdy chor庵iew, to zar闚no symbol Boga Opiekuna i Wszechwi(e)dz帷ego, jak i 鈍iat豉 w og鏊e tj. maso雟kiego Wielkiego Budowniczego i Jego wiedzy, do kt鏎ej powinien d捫y ka盥y brat. Skomplikowane znaczenie ma r闚nie uj璚ie Oka w tr鎩k徠 z promieniami. W chrze軼ija雟twie oznacza on Boga w Tr鎩cy Jedynego. Z kolei u mason闚 (i w innych kulturach, na kt鏎ych mistyce wzorowa這 si wolnomularstwo) tr鎩k徠 to symbol doskona這軼i, geniuszu oraz "wieczne, wszystkowidz帷e i wszechwiedz帷e 安iat這"11.

Na samej chor庵wi znalaz si z kolei pelikan, karmi帷y piskl皻a w豉sn krwi, na tle pi璚ioramiennej gwiazdy. I znowu: w chrze軼ija雟twie ptak 闚 wyra瘸 mi這嗆 rodzicielsk, ofiarno嗆, a zarazem cz瘰to uto窺amia si go z Chrystusem, po鈍i璚aj帷ym si dla ludzko軼i, lecz przecie r闚nie Zmartwychwsta造m. Jako symbol maso雟ki pelikan nie by zbyt popularny, cho przyswoi go do swojej obrz璠owo軼i francuski ryt R騜anego Krzy瘸 (r騜anokrzy穎wcy), lecz nie wyst瘼owa w takim kontek軼ie, jak na nagrobku Konwerskich. Je瞠li jednak we幟iemy pod uwag, 瞠 jednym z cel闚 wolnomularstwa jest osi庵ni璚ie "cz這wiecze雟twa"12, to nasz pelikan by豚y w豉郾ie symbolem gotowo軼i do najwi瘯szych po鈍i璚e dla dobra innych.

Natomiast pi璚ioramienna gwiazda w chrze軼ija雟twie nie zyska豉 dodatkowych tre軼i, cho niekt鏎zy teologowie pr鏏owali uczyni z niej symbol Chrystusa (pi耩 ran). O wiele wi瘯sze znaczenie przyzna豉 jej filozofia wolnomularska, przejmuj帷 dawniejsze znaczenie tego prastarego znaku. Postrzegano go wi璚 jako symbol 鈍iat豉 zwyci篹aj帷ego ciemno嗆, ale te dobra/zdrowia duchowego i fizycznego, a st康 przezwyci篹enia ludzkich s豉bo軼i i w efekcie najwy窺zej wiedzy oraz kultury moralnej.

O ile wi璚 Oko Opatrzno軼i interpretowa豉bym jako "cel", to drugi symbol rozumia豉bym jako "鈔odek". Sztandar z grobu rodziny Konwerskich wyra瘸豚y zatem ide doskonalenia cia豉, duszy i umys逝, zw豉szcza w zakresie mi這sierdzia i wspierania innych, w celu osi庵ni璚ia najwy窺zej wiedzy lub - jak chce Karol Serini - "ku chwale Budownika"13.

Niestety, dop鏦i (komu) nie uda si zrozumie napis闚 z pozosta造ch 軼ian podstawy sztandaru (zob. Inskrypcja II b i c), znaczenie tego elementu nagrobka pozostanie niepewne. Ani mnie, ani kilku specjalistom nie uda這 si dociec, w jakim j瞛yku jest inskrypcja, cho "g堯wnymi podejrzanymi" s greka (w jakiej dziwnej transliteracji) lub sanskryt14. Nie ma zreszt pewno軼i, 瞠 napis odnosi si do pozosta造ch element闚 pomnika, gdy wykonano go innym krojem pisma ni inskrypcj na 軼ianie frontowej (Inskrypcja II a).

Kolejny element "nacechowany znaczeniowo" to niewielki s逝pek, ustawiony w pobli簑 alejki, na kt鏎ym niegdy znajdowa豉 si p這n帷a lampka oliwna. W chrze軼ija雟kiej sztuce sepulkralnej p這mie zazwyczaj symbolizuje 篡cie, zar闚no szybko gasn帷 ludzk egzystencj, jak i wieczn szcz窷liwo嗆 Zbawionych. 安iat這 bowiem, to r闚nie znak Boga - zwyci瞛cy nad z貫m, ciemno軼i i 鄉ierci. T "tradycyjn" interpretacj nieco nam burzy napis na przedniej 軼ianie kamiennego bloku (zob. Inskrypcja III), nieodwo逝j帷y si do boskiego mi這sierdzia wobec grzesznik闚 ko鎍z帷ych 篡wot, tylko do jednej z podstawowych cn鏒 wolnomularskich tj. wiedzy. Je郵i wi璚 p這mie lampki oliwnej odczytamy jako ludzkie 篡cie, to na jej podstawie znajdziemy wskaz闚k, 瞠 nale篡 je po鈍i璚i Bogu, ale Bogu Wszechwiedz帷emu, Architektowi 安iata, czyli maso雟kiej Istocie Najwy窺zej.

Wreszcie pozostaj nam dwa ostatnie symbole, jak mi si wydaje, b璠帷e ze sob w do嗆 istotnej relacji, chocia prawd napisawszy nie do ko鎍a wiem jakiej ;). Mowa o tr鎩k徠nej "ramie" z betonu po鈍i璚onej "Matce" i "zwie鎍zonej" kul, niegdy z bia造m or貫m. O znaczeniu tr鎩k徠a ju pisa豉m, co jednak symbolizuje kula i orze?

Oj, wiele, bardzo wiele. Z racji swego "doskona貫go" kszta速u (tj. brak ko鎍a i pocz徠ku), kul i ko這 postrzegano jako symbol Boga wszechobecnego, wszechpot篹nego i ponad-czasowego, jako symbol kosmosu i odwiecznego cyklu przenikaj帷ych si 篡cia i 鄉ierci tj. de facto nie鄉iertelno軼i, a w buddyzmie jako wyraz najwy窺zego o鈍iecenia, a zarazem ludzkiej doskona這軼i.

Podobnie "metafizyczn" symbolik ma ptak, wyra瘸j帷y m.in. d捫enie do wznios造ch idei lub dusz ludzk. Je郵i rzeczywi軼ie na nagrobku znajdowa si wizerunek or豉, to m鏬 on nawi您ywa do god豉 Polski, zw豉szcza 瞠 Adam Konwerski bra udzia w walce o niepodleg這嗆 Rzeczypospolitej.

Na pomniku w kw. 40 ramiona tr鎩k徠a, po鈍i璚onego "Matce", zbiegaj si tak, aby skierowa nasz uwag w豉郾ie na kul, b璠帷 jakby celem 篡cia owej "Matki". Czy nie jest to symboliczne uj璚ie ludzkiej egzystencji, zmierzaj帷ej do wieczno軼i, doskona這軼i m.in. poprzez po鈍i璚enie si ideom (np. niepodleg這軼i), a zarazem daj帷ej 篡cie np. nowemu cz這wiekowi?

Przyznam, 瞠 im bardziej zg喚bia豉m symbolik nagrobka Konwerskich, tym silniejsze odnosi豉m wra瞠nie, i tworz "sztuk dla sztuki". Bez wiedzy o pochowanych w kwaterze 40 trudno przypisywa im sympatie maso雟kie. I jakkolwiek Sowie osobi軼ie idee wolnomularstwa wydaj si ca趾iem szlachetne, to wiele os鏏 mog這by si obrazi za pos康zanie ich o przynale積o嗆 do masonerii.

Z drugiej strony przes豉nie pomnika r騜ni si do嗆 istotnie od "tradycyjnej" symboliki sepulkralnej. Odwo逝je si bowiem do Boga, ale raczej do Wszechwiedz帷ego "Zegarmistrza Wszech鈍iata" ni Mi這siernego S璠ziego, podkre郵a ludzkie d捫enie do etycznej i intelektualnej doskona這軼i (bynajmniej nie skazane na kl瘰k), a nie znikomo嗆 wobec 鄉ierci.

Jednego mo瞠my by wi璚 pewne: w rodzinie Konwerskich by造 osoby niezwykle wykszta販one i inteligentne, skoro zam闚i造 tak "wyszukany" pod wzgl璠em symboliki nagrobek.

© Sowa
26.12.2011

Przypisy

  1. Marian Kielarski odczyta ten napis jako: "PRATYCKA", lecz na nagrobku wyra幡ie widnieje: "PRATEYKA". - M. Kielarski, Pow您ki : miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951], s. 212.
  2. Krzysztof Nowi雟ki, Najbardziej zagadkowy [w:] Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999, s. 124.
  3. [Nekrolog Adama Konwerskiego], "Kurier Warszawski" 1935, nr 82, s. 13.
  4. Zdj璚ie pomnika Konwerskich zachowa這 si w egzemplarzu pracy Mariana Kielarskiego przechowywanym w Archiwum Pa雟twowym m.st. Warszawy.
  5. Sztandar jest cz窷ciowo widoczny na zdj璚iu w: Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999, s. 124, lecz w 2005 r. pozosta po nim tylko kikut.
  6. Podaj za: Krzysztof Nowi雟ki, Najbardziej zagadkowy [w:] Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999, s. 124
  7. Krzysztof Nowi雟ki, Najbardziej zagadkowy [w:] Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999, s. 124.
  8. Podobn praktyk zastosowa豉 rodzina Dominika Zieli雟kiego. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 167-168.
  9. Krzysztof Nowi雟ki, Najbardziej zagadkowy [w:] Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999, s. 124.
  10. Oprac. na podst.: D. Forstner, 安iat symboliki chrze軼ija雟kiej, przek. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzy雟ki ; wyb鏎 il. i koment. T. υzi雟ka, Warszawa 1990 ; K. Serini, Symbol w wolnomularstwie, Warszawa 1933 ; .T. Sroka, Sprawiedliwi chc by doskonali : z dziej闚 wolnomularstwa w Krakowie od XVIII wieku do wsp馧czesno軼i, Krak闚 2010 ; J. Schauberg, Vergleichendes Handbuch der Symbolik der Freimaurerei mit besonderer Rcksicht auf die Mythologieen und Mysterien des Alterthums. Bd 1-3, Zrich 1861-1863. Edycja elektroniczna ; N. W鎩towicz, Masoneria : ma造 s這wnik, Warszawa 2006.
  11. J. Schauberg, Vergleichendes Handbuch der Symbolik der Freimaurerei mit besonderer Rcksicht auf die Mythologieen und Mysterien des Alterthums. Bd. 2, Zrich 1861, s. 73.

    Warto przypomnie, 瞠 podstawa s逝pa jest w豉郾ie na planie tr鎩k徠a.

  12. K. Serini, Symbol w wolnomularstwie, Warszawa 1933, s. 27. Edycja elektroniczna.
  13. K. Serini, Symbol w wolnomularstwie, Warszawa 1933, s. 27. Edycja elektroniczna.
  14. Tylko pierwsze(?) s這wo tj. prateyka uda這 mi si jako "odnie嗆" to dorobku intelektualnego ludzko軼i. Ot騜 istnieje kto taki jak prateykbudda, czyli osoba, kt鏎a dosz豉 do o鈍iecenia bez stosownych nauk, zreszt nie dziel帷 si potem sw wiedz ze 鈍iatem. Pierwszy cz這n nazwy oznacza jednak kogo "samotnego" lub raczej "samodzielnie dochodz帷ego do czego". - Has這 Prateykabuddha [w:] Wikipedia : the free encyclopedia.

    Rytua造 i symbole maso雟kie korzystaj z dorobku naprawd r騜norodnych kultur, wi璚 nie zdziwi豉bym si gdyby inskrypcje by造 nawet w jakim pre-kolumbijskim ;) W ka盥ym razie, nie wydaje mi si, aby by造 to przypadkowe znaki, jak sugeruje Krzysztof Nowi雟ki. - Krzysztof Nowi雟ki, Najbardziej zagadkowy [w:] Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999, s. 124.

毒鏚豉

  • M. Kielarski, Pow您ki - miasto umar造ch : (ilustrowany encyklopedyczny przewodnik po cmentarzu), [Warszawa 1951]
  • Nasza pami耩... : 25 lat Spo貫cznego Komitetu Opieki nad Starymi Pow您kami, Warszawa 1999.
  • Przemy郵enia w豉sne Sowy ;)


Do g鏎y