Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Nagrobek Anny Siemiradzkiej

Dane podstawowe

Data wystawienia: ok. 1912 r.
Data renowacji: bd.
Tw鏎cy: prof. Bocano (Florencja, rze嬌a), J霩ef Norblin i Stefan Bartma雟ki (kamieniarka)
Materia造: kamie (bia造 marmur, granit), metal (br您)
Lokalizacja nagrobka: kw. S

Pochowani

1. Siemiradzka Anna z d. Paw這wicz (1864-1912)

Inskrypcje

I. Na p造cie przykrywaj帷ej krypt:

".P.
Anna z Paw這wicz闚
Siemiradzka
砰豉 lat 48
Zm. d. 8 maja 1912 r.
Drogiej, ukochanej, niezapomnianej
[M捫]1

Historia nagrobka

Monument Anny Siemiradzkiej pod wzgl璠em formy i tre軼i nie r騜ni si zbytnio od innych nagrobk闚 Cmentarza Pow您kowskiego. Co jednak sprawi這, 瞠 Sowa postanowi豉 si pochyli nad jego histori i podzieli z Wami swoimi "odkryciami". W豉軼iwie wszytkiemu winna jest wycieczka do Radomia (na tamtejszy cmentarz, oczywi軼ie ;)). Ale po kolei.

Pomnik 闚 otacza mgie趾a tajemnicy, irytuj帷a tym bardziej, 瞠 w sumie wiemy o nim wi璚ej ni o niejednym pow您kowskim monumencie, ale tak naprawd nic nie jest do ko鎍a pewne.

Owszem, znamy nazwisko jego tw鏎cy, gdy wspomnia o nim Wac豉w Jeziorowski w swoim Albumie Pow您ek (Warszawa 1915). Prawdopodobnie od rodziny uzyska on informacj, 瞠 projektantem pi瘯nej figury by artysta-rze嬌iarz profesor Bocano z Florencji2. Poszukiwania jaki dok豉dniejszych informacji o tej osobie nie przynios造 jednak rezultat闚3. Z kolei tylko za spraw Mieczys豉wa Or這wicza do historii przesz造 nazwiska wykonawc闚 oprawy architektonicznej tj. J霩efa Norblina i Stefana Bartma雟kiego, gdy na pomniku nie spos鏏 doszuka si sygnatury ich firmy4.

Data wystawienia jest z kolei tylko orientacyjna, cho dzi瘯i fotografii nagrobka w Albumie Pow您ek wiemy, 瞠 pomnik ozdobi Stare Pow您ki na pewno przed 1915 r.

Fundatorem pomnika by - zapewne - ma鹵onek Anny, Micha Siemiardzki, co w stu procentach potwierdza豉by inskrypcja, gdyby kto nie ukrad liter z ostatniego wyrazu (zob. przyp. 1).

Przyjrzyjmy si jednak samemu dzie逝 tajemniczego profesora Bocano i warszawskich kamieniarzy.

Nad grobem Anny Siemiradzkiej wystawiono nisk tumb z czarnego granitu zestawion z bry r騜nej wysoko軼i i przykryt masywn p造t z czterema br您owymi uchwytami, metalow inskrypcj oraz niewielkim krucyfiksem (uszkodzony). Od frontu zej軼ia do grobu broni mniejsza tablica, r闚nie z br您owymi uchwytami (zachowany fragment jednego) i znakiem "PX". Przy tylnej kraw璠zi tumby, na podstawie i cokole ustawiono wysok p造t o 軼i皻ych g鏎nych rogach tak瞠 z czarnego granitu, kolorystycznie stanowi帷 kontrastowe t這 dla figury z bia貫go marmuru projektu prof. Bocano. Pos庵 przedstawia stoj帷 niewiast, ze spi皻ymi w這sami i w szacie do kostek, praw d這ni opieraj帷 si o krzy, a w lewej trzymaj帷 p瘯 mak闚ek - symbol snu i 鄉ierci. Ca這嗆 otacza這 niegdy ogrodzenie z metalowych pr皻闚, rozci庵ni皻ych mi璠zy s逝pkami z czarnego granitu, z kt鏎ego do dzi przetrwa造 tylko elementy kamienne.

Nagrobek Anny Siemiradzkiej sprawia pozytywne wra瞠nie. U篡waj帷 subiektywnej terminologii mo積a powiedzie, 瞠 jest po prostu 豉dny, a Mieczys豉w Or這wicz "uhonorowa" go nawet jedn gwiazdk, uznaj帷 za wznosz帷y si "ponad poziom szablonu pod wzgl璠em artystycznym"5. Paradoksalnie jednak ani forma, ani tre嗆 figury projektu prof. Bocano nie s oryginalne, co w gruncie rzeczy nie przeszkadza w odbiorze dzie豉 (przynajmniej Sowie ;))

Nad miejscem spoczynku bratowej Henryka Siemiradzkiego przystan窸a 瘸這bnica, jedna z wielu, jakie i wcze郾iej, i p騧niej go軼i造 na cmentarzach. Ot, cho熲y na mogile Franciszki Bernard z d. Modlanet (zm. 1823 r., Pawe Mali雟ki, kw. 28) czy rodziny Tr瑿ickich (ok. 1836 r., kw. 3) widzimy pos庵i niewiast w stroju antycznym, praw r瘯 opieraj帷ych si o urn, a w lewej trzymaj帷e wieniec. Obie figury s przyk豉dem pewnego kanonu temat闚 cmentarnych, od kt鏎ego tw鏎com nagrobnym trudno by這 odej嗆, bo te nie豉two wymy郵i co, czego by kto nie stworzy w ci庵u kilkuset lat rozwoju europejskiej sztuki sepulkralnej.

Domy郵amy si wi璚, co mog這 "zainspirowa" prof. Bocano, lecz o popularno軼i motywu niech 鈍iadczy wyj徠kowo "spektakularna" analogia do pow您kowskiego pomnika Anny Siemiradzkiej, kt鏎 znajdziemy na Johannisfriedhof w Dre幡ie6. Oko這 1903 r. nad grobem rodziny Carla Mllera, w pi瘯nej architektonicznej oprawie stan掖 pos庵 niewie軼i z bia貫go marmuru, kt鏎y zaledwie drobnymi szczeg馧ami r騜ni si od nagrobka Anny Siemiradzkiej (zob. il. obok). Niestety, podobnie jak warszawski monument, ten r闚nie nie jest sygnowany, a w ksi璕ach cmentarnych jako wykonawca figuruje tylko Mller, zapewne sam fundator grobowca, z zawodu b璠帷y architektem (ale nie rze嬌iarzem).

Wygl康a wi璚 na to, i mamy na Cmentarzu Pow您kowskim nie tylko import w這ski, ale na dodatek kopi (cho moim skromnym zdaniem jest ona bardziej udana ni pomnik drezde雟ki ;)). "Na pocieszenie" warto jednak odnotowa, i w Polsce nagrobek Anny Siemiradzkiej zrobi wr璚z zawrotn karier, co z drugiej strony 鈍iadczy o ogromnym wp造wie Starych Pow您ek na oblicze artystyczne cmentarzy prowincjonalnych.

U鈍iadomi豉m to sobie dopiero podczas wspomnianej na wst瘼ie wycieczki na cmentarz rzymsko-katolicki przy ul. B. Limanowskiego w Radomiu, gdzie odkry豉m niezliczone kopie i przer鏏ki pomnika Siemiradzkiej7. Urokowi rze嬌y nie oparli si zreszt i arty軼i warszawscy. Podczas niedawnej (2011 r.) wycieczki na Cmentarza Br鏚nowski w Warszawie odkry豉m kolejn figur niew徠pliwie inspirowan dzie貫m prof. Bocano i co ciekawe wykonan najprawdopodobniej w l. 60-tych XX w. (zob. nagrobek rodziny Soko這wskich).

Kanony - kanonami, kopie - kopiami, ale warto mo瞠 zastanowi si, jak dzie這 florenckiego artysty prezentowa這 si na tle 闚czesnej w這skiej sztuki nagrobnej. Je郵i wi璚 por闚namy je z pomnikami nekropolii Mediolanu czy Genuy, od razu zobaczymy, 瞠 bardzo odbiega od typowych dla tamtych czas闚 rze嬌 werystycznych.

Tw鏎ca nagrobka Anny Siemiradzkiej nawi您a bowiem raczej do klasycyzmu ni ultra-realizmu, co staje si jasne, gdy zestawimy jego dzie這 ze wspomnianymi rze嬌ami z grob闚 Franciszki Bernard czy rodziny Tr瑿ickich. Podobnie do nich, postawa figury projektu Bocano jest spokojna, niezak堯cona "burz" draperii (tu nielicznych, chocia poprawnie modelowanych) albo jak捷 egzaltacj (twarz niewiasty wyra瘸 bardziej zadum nad znikomo軼i ludzkiej egzystencji ni rozpacz czy nawet smutek). Jak瞠 r騜na jest ta rze嬌a od pe軟ych dynamiki popis闚 rze嬌iarskich, jakie mo瞠my podziwia np. na grobie Lusi Raciborowskiej!8.

Monument Anny Siemiradzkiej jest zatem pod pewnymi wzgl璠ami "typowym" przyk豉dem rze嬌y sepulkralnej, znakomicie oddaj帷ym powszechne w XIX-wiecznej Polsce oczekiwania co do formy i tre軼i pomnika nagrobnego. Jego tw鏎cy uda這 si jednak unikn望 taniego sentymentalizmu, nadaj帷 swemu dzie逝 klasyczn pow軼i庵liwo嗆. Nagrobek ten 鈍ietnie ilustruje te "losy" rze嬌 cmentarnych: mniej lub bardziej dos這wnie "inspirowanych" wcze郾iejszymi dzie豉mi, a zarazem staj帷ymi si wzorami dla kolejnych nagrobk闚.

© Sowa
30.10.2011

Przypisy

  1. Napis ukradziony, zachowa造 si znaki po trzech literach. Tadeusz M. Rudkowski sugeruje, 瞠 m鏬 to by wyraz "syn", ale wszystkie nekrologi s podpisane przez m篹a, nie wspominaj r闚nie o dzieciach. - Zob. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 278 oraz nekrologi Anny Siemiradzkiej z d. Paw這wicz w "Kurierze Warszawskim" 1912, nr 131, 133, 139.
  2. W. Jeziorowski, Album Pow您ek. Cz. 1, Warszawa 1915, s. 87.

    Tadeusz M. Rudkowski podaje, 瞠 figura jest sygnowana ("Prof. Bocano Firenze"), ale nie uda這 mi si doszuka podpisu artysty, a naprawd dok豉dnie obejrza豉m i obmaca豉m pos庵 :( - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 278.

  3. Przeprowadzi je m.in. Tadeusz M. Rudkowski badajacy importy w這skie na polskich cmentarzach. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 278.

    Ze swojej strony Sowa zajrza豉 do w這skich s這wnik闚 biograficznych, a dzi瘯i uprzejmo軼i pracownik闚 Deutsche Historisches Institut r闚nie do pracy: Antonio P. Torresi, Scultori d'accademia dizionario biografico di maestri, allievi e soci dell'Accademia di belle arti a Firenze (1750-1915), Ferrara 2000, ale nic nie znalaz豉.

  4. M. Or這wicz, Przewodnik po cmentarzach warszawskich z planem Pow您ek, cmentarza ewangelickiego i 篡dowskiego, Warszawa 1921, s. 9.

    Nagrobek jest nieco zapadni皻y, ale sygnatury firm kamieniarskich umieszczano zazwyczaj dyskretnie, lecz mimo to w pewnej odleg這軼i od gruntu.

  5. M. Or這wicz, Przewodnik po cmentarzach warszawskich z planem Pow您ek, cmentarza ewangelickiego i 篡dowskiego, Warszawa 1921, s. 7, 9.
  6. Oprac. na podst. zdj耩 i informacji uzyskanych w zarz康zie cmentarza przez wikipedyst Diethera Andersa.
  7. Przesta豉m liczy przy sze軼iu. Niestety wi瘯szo嗆 z nich ma charakter wyj徠kowo nieudanych, wr璚z karykaturalnych. Najstarszy, jaki uda這 mi si spotka, przyk豉d przer鏏ki nagrobka Anny Siemiradzkiej, pochodzi z ok. 1913 r. (nagrobek Sabiny Zieli雟kiej, zmar貫j w wieku 15 lat w 1913 r.). Zak豉daj帷, 瞠 pomnik radomski wystawiono w roku 鄉ierci osoby pochowanej, mo積a podejrzewa, 瞠 ju wtedy monument Anny Siemiradzkiej sta na Starych Pow您kach. Ale to tylko "gdybanie".
  8. Tadeusz M. Rudkowski sugeruje, 瞠 podpisuj帷 si tytu貫m naukowym, Bocano chcia podkre郵i swoj przynale積o嗆 do "nurtu akademizuj帷ego" tj. 鈔odowiska florenckich wyk豉dowc闚 propaguj帷ych raczej estetyk klasycystyczn. - T.M. Rudkowski, Dzie豉 rze嬌iarzy w這skich XIX i XX wieku na polskich cmentarzach [w:] Cemetery art : dokuments [!] = Sztuka cmentarna : dokumenty = L'art de cimeti廨e : dokuments [!], [ed. O. Czerner, I. Juszkiewicz], Wroc豉w 1995, s. 243.


Do g鏎y