Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Sztuka nagrobna Cmentarza Pow您kowskiego w "zarysie"
Sztuka i historia

Wiek XIX i XX to dla Polski czas wielkich wzlot闚 i bardzo bolesnych upadk闚. Epoka napoleo雟ka, powstania, wojny 鈍iatowe wyniszczy造 nar鏚 nie tylko pod wzgl璠em liczebno軼i, ale przede wszytkim zamo積o軼i. Od 1815 r. sta si on po prostu jednym z wielu w鈔鏚 licznych nacji zamieszkuj帷ych zaborcze imperia, a po 1945 r. - "fili" Zwi您ku Radzieckiego z nieszcz瘰n gospodark planow.

W XIX w. wojny i powstania uderzy造 we wszystkie warstwy spo貫czne, ale najwidoczniejsze szkody przynios造 szlachcie i Ko軼io這wi Katolickiemu. Ten ostatni straci sporo ze swych dawnych maj徠k闚 (kasaty zakon闚 i przej璚ie wielu d鏏r), lecz w zamian zyska "rz康 dusz"1. O wiele gorzej los obszed si z arystokracj, kt鏎a dotychczas by豉 g堯wnym (obok kr鏊a i Ko軼io豉) mecenasem sztuki. Konfiskaty maj徠k闚 mocno j os豉bi造, pozbawiaj帷 tym samym si造 nabywczej, zw豉szcza je郵i chodzi o dzie豉 artyst闚.

Na scen wkroczy這 za to mieszcza雟two, ale i jego 篡wot nie by lekki. G堯wnymi 廝鏚豉mi utrzymania tej klasy by造 handel i przemys, lecz carat bynajmniej nie u豉twia ich rozwoju. Bo i po co?2 Przez ca造 okres zabor闚 Kongres闚k (a wi璚 r闚nie Warszaw) traktowano bowiem jako ewentualn stref przyfrontow, gdzie nie op豉ca這 si inwestowa w gospodark, a nawet w sie komunikacyjn (np. kolej).

Smutna prawda jest wi璚 taka, 瞠 i szlachta, i warszawskie mieszcza雟two by造 o wiele ubo窺ze w por闚naniu ze spo貫cze雟twem np. Prus, Austrii czy Francji.

W "normalnej" sytuacji, kiedy pojedyncze jednostki nie dysponowa造 鈔odkami na fundowanie dzie sztuki, mecenasem zostawa這 pa雟two. Z jego inicjatywy i za jego pieni康ze powstawa造 pomniki oraz gmachy u篡teczno軼i publicznej np. w Pary簑, Berlinie, Wiedniu. Artyst闚 kszta販ono w pa雟twowych szko豉ch sztuki, kt鏎e organizowa造 wystawy i konkursy (s豉wne Salony paryskie).

Warszawa pod zaborami by豉 jednak tylko prowincjonalnym miasteczkiem, na dodatek stolic buntowniczego narodu. W豉dze rosyjskie nie mia造 瘸dnego interesu w rozwoju polskiej kultury i sztuki, co potwierdzaj perypetie Uniwersytetu Warszawskiego i zwi您anej z nim Szko造 Sztuk Pi瘯nych. Ba! nawet rzecz tak fundamentalna dla rozwoju sztuki, jak wystawy, spoczywa豉 g堯wnie na barkach grona os鏏 z Towarzystwa Zach皻y Sztuk Pi瘯nych (za這穎ne w 1860 r.), kt鏎e do pocz徠ku XX w. nawet nie mia這 w豉snej siedziby!3

Ca豉 tw鏎czo嗆 rodzimych artyst闚 musia豉 wi璚 by dostosowana do potrzeb prywatnego odbiorcy lub Ko軼io豉, a tym samym jej skala by豉 odpowiednio mniejsza. W najgorszej sytuacji byli chyba rze嬌iarze, kt鏎zy musieli ogranicza swoje talenty do rob鏒 sztukatorskich, dekoracji architektury, drobnych figurek zdobi帷ych wn皻rza, medali pami徠kowych i wreszcie - do nagrobk闚.

W ci庵u dw鏂h wiek闚 stopniowo zmienia si te kanon warto軼i wyznawanych przez spo貫cze雟two. Owszem w XIX w. nadal w cenie by這 nazwisko (najlepiej poprzedzone jakim "ksi璚iem" lub "hrabi"), ale "karier" mo積a by這 zrobi te w innych dziedzinach. Bardzo rzecz upraszczaj帷 mo積a powiedzie, 瞠 praca (przynajmniej umys這wa) przesta豉 ha鎟i, a w niekt鏎ych wypadkach zacz窸a nobilitowa.

W jaki spos鏏 procesy te odbi造 si na pow您kowskiej sztuce cmentarnej? Ano, wielorako, cho by造 to wp造wy bardzo subtelne.

Wida je cho熲y w kszta販ie nagrobk闚 oraz ich symbolice. Tak np. pojawienie si pomnik闚 w formie kopczyka kamieni z pseudodrewnianym krzy瞠m mia這 nawi您ywa do powsta鎍zych grob闚 rozsianych po polskich kniejach (zob. te Romantyzm). Wzrost religijno軼i, spowodowany m.in. represjami po powstaniu listopadowym, sprawi, 瞠 na nagrobkach pow您kowskich zn闚 pojawi造 si krzy瞠 (zob. te przyp. 2). Stopniowo wypar造 one motywy 鈍ieckie lub nawi您uj帷e do antyku, a pozosta貫 po laickiej epoce o鈍iecenia. Przez ca造 okres niewoli, nie tylko zreszt w Warszawie, trwa豉 cicha wojna z w豉dzami zaborczymi o umieszczenie na nagrobku wizerunku or豉 - god豉 Polski niepodleg貫j. Najcz窷ciej pojawi si on na pomnikach wojskowych, a wi璚 tych kt鏎zy czynnie walczyli o niepodleg這嗆.

Prawie nieobecne na Cmentarzu Pow您kowskim s tak瞠 akty damskie lub m瘰kie. Ju widz odruch zgorszenia na twarzach starszych Czytelnik闚: "Jak to!? nagusy na cmentarzu!? To profanacja i nieprzyzwoito嗆!" Tak te uwa瘸li nasi przodkowie ;), st康 poza zalotnie ods這ni皻ym ramieniem lub seksownie udrapowan szat jakiej anielicy na Starych Pow您kach nie podobna studiowa damskiej anatomii ;). Nie by豉 to jednak tendencja og鏊noeuropejska, co wida zw豉szcza na nekropoliach w這skich, francuskich lub czeskich. Czy瘺y 闚czesne spo貫cze雟two polskie by這 bardziej pruderyjne? A mo瞠 by to wp造w Ko軼io豉, kt鏎y potrafi zachowa sakralny charakter cmentarza?

Straszliwe zniszczenia spowodowane przez II wojn 鈍iatow, a p騧niej przez komunizm i wszytkie "uroki" gospodarki planowej, zubo篡造 spo貫cze雟two nie mniej ni carskie represje. Zwyk豉 bieda, kt鏎ej sprzyja造 pseudonowoczesne tendencje w sztuce, wymusi豉 drastyczne uproszczenie form nagrobk闚 oraz zastosowanie nowych (tanich lecz r闚nie nietrwa造ch) materia堯w (lastryko).

Z kolei inne mo磧iwo軼i kariery, dzi瘯i kt鏎ym mo積a by這 osi庵n望 presti spo貫czny, poci庵n窸y za sob zmiany w tre軼i napis闚 nagrobnych. Na dalszy plan zesz這 pochodzenie prababki, a podkre郵a zacz皻o przede wszytkim pe軟ione funkcje obywatelskie i zawody (np. lekarz, aktor, profesor, urz璠nik itp.). Co jednak ciekawe nikt si nie kr瘼owa chwali odznaczeniami nadanymi przez w豉dze zaborcze!4 Paradoksalnie nie sz這 to w parze ze stosowaniem si do rosyjskiego nakazu umieszczania inskrypcji tylko w j瞛yku rosyjskim. Na Starych Pow您kach spotka豉m tylko kilka nagrobk闚 z tekstem cyrylickim, z czego jeden nale瘸 do rosyjskiego oficera (gr鏏 majora Georga Mouroussy'ego, zm. 1831, kw. 25 wpr.).

Ogromny wp造w na sztuk ka盥ego cmentarza, nie tylko Starych Pow您ek, mia豉 tak瞠 dost瘼no嗆 r騜nych surowc闚, zar闚no kamienia, jak i metalu (zob. te Kamie kamieniowi nier闚ny). Zwi您ane to by這 z zasobami naturalnymi kraju, ale te z rozwojem przemys逝 (np. hut) oraz komunikacji. Wiadomo, materia rzadko lub wcale niewyst瘼uj帷y w Polsce by dro窺zy, gdy trzeba go sprowadzi z zagranicy. Jednak dzi瘯i rewolucji w 鈔odkach komunikacji (rozw鎩 sieci kolejowej) na polskich cmentarzach pojawi這 si wiele gatunk闚 kamienia dotychczas niespotykanych (m.in. bia造 marmur, granit, sjenit). Z kolei rozw鎩 przemys逝 hutniczego (zw豉szcza odlewnictwo 瞠liwa czy br您u) przyczyni si do spopularyzowania pomnik闚 w ca這軼i lub cz窷ciowo wykonanych z metalu. Mo積a je by這 szybko powiela w bardzo wielu kopiach, lecz jako nigdy nie wypar造 nagrobk闚 kamiennych, aczkolwiek sta造 si ich wa積ym uzupe軟ieniem (np. jako ozdobne ogrodzenie lub krzy wie鎍z帷y kamienny cok馧).

Polemizowa豉bym natomiast z dwiema tezami p. Danuty Jendryczko.

Pierwsza z nich dotyczy wp造wu, jaki wywar豉 sytuacja narodu ciemi篹onego na estetyk i poziom pomnik闚 pow您kowskich. W przewodniku po cmentarzu z 1982 r. czytamy m.in.:

"Klimat melancholii i surowej powagi towarzysz帷y atmosferze kl瘰ki narodowej uchroni rze嬌 pomnikow przed efektami 透awego patosu i przesadnej uczuciowo軼i, ra膨cymi na mieszcza雟kich cmentarzach europejskich 2. po這wy XIX w. W demonstrowaniu uczu osobistych przestrzegano tu pewnej ustalonej niepisan konwencj rezerwy. Ponad wsp鏊not nieuchronnego dramatu ludzkiego istnienia, panowa豉 wsp鏊nota tragedii ca貫go polskiego spo貫cze雟twa.5

Wydaje mi si, i przyczyny by造 zgo豉 inne. Przede wszytkim polska rze嬌a tamtych czas闚 by豉 bardzo konserwatywna i kurczowo trzyma豉 si warto軼i klasycznych, do kt鏎ych nie nale瘸豉 zbytnia ekspresja uczu. Drugi pow鏚 jest bardziej przyziemny: ot, zwyk造 brak funduszy.

Zam闚ienie dzie豉 rze嬌iarskiego z jak捷 nadobn alegori Smutku efektownie za豉muj帷 d這nie wymaga這 Artysty i Materia逝. Jedno i drugie mia這 swoj cen. Sytuacja narodowa nie gra豉 tu chyba zbyt wielkiej roli, co wida por闚nuj帷 pomniki pow您kowskie z nagrobkami cmentarzy w Pradze. Te ostatnie wystawiano w stolicy narodu, kt鏎y praktycznie do XIX w. nie posiada "wysokiej" literatury w swoim j瞛yku. Jednak niekt鏎e monumenty na Wyszehradzie czy Olszanach znacznie przewy窺zaj patosem i sentymentalizmem nawet dzie豉 Bart這mieja Mazurka (z ca造m szacunkiem dla niego) :).

Kolejna teza dotyczy zaniku w 2. po這wie XIX w. nagrobk闚 zdobionych popiersiem zmar貫go. Mia造 one nawi您ywa do rze嬌y salonowej charakterystycznej dla rezydencji magnackich i jako obce tradycjom mieszcza雟twa zosta造 cz窷ciowo zast徙ione przez medaliony portretowe i fotografie na porcelanie (tzw. porcelanki)6.

Tym niemniej 廝鏚貫m utrzymania wi瘯szo軼i rze嬌iarzy warszawskich by造 w豉郾ie popiersia portretowe m.in. s豉wnych polskich bohater闚, stawiane na poczesnym miejscu w salonach tak szlachty, jak i patriotycznego mieszcza雟twa7. Zreszt nawet na Cmentarzu Pow您kowskim jeszcze d逝go, d逝go w XIX w. wyst瘼owa造 nagrobki z popiersiem zmar貫go i to bynajmniej nie tylko na miejscu spoczynku arystokrat闚 (np. gr鏏 lekarza Bronis豉wa Choynowskiego, 1871 r., F. Cengler, kw. 20), rze嬌iarza Konstantego Hegla (zm. 1876 r., autoportret skopiowany przez B. Syrewicza, kw. 177), prawnika i historyka Wac豉wa Maciejowskiego (zm. 1883 r., B. Syrewicz, kw. 3). Zob. te. Sztuka 2. Po這wy XIX w. Rze嬌a figuralna).

畝dna sztuka nie powstaje w oderwaniu od ludzi, kt鏎zy j tworz i dla kt鏎ych jest tworzona. Brzmi to mo瞠 cokolwiek banalnie, ale tak to ju jest ;) Sztuka sepulkralna jest zazwyczaj bardzo konserwatywna, a jednocze郾ie ze wzgl璠u na liczne grono os鏏, kt鏎e "obs逝guje", 鈍ietnie ukazuje zmiany w mentalno軼i czy gustach og馧u.

© Sowa
1.11.2009

Przypisy

  1. W my郵 zasady "Jak trwoga to do Boga" w chwilach kryzysu i kl瘰k cz這wiek ucieka si do wiary. Tak wi璚 w Polsce do wzrostu religijno軼i w l. 30-40-tych XIX w. przyczyni這 si nie tylko romantyczne zami這wanie do mistycyzmu.
  2. Na przyk豉d w 1832 r. wprowadzono granic celn mi璠zy kr鏊estwem a Rosj (zniesion dopiero w 1851 r.)

    Tym bardziej nale篡 podziwia przedsi瑿iorczo嗆 Kronenberg闚, Fraget闚, Norblin闚, Fuchs闚 i innych rod闚, kt鏎e dorobi造 si niema貫j fortuny prowadz帷 interesy w豉郾ie z Rosj.

  3. Wystawy by造 organizowane w salach Muzeum Przemys逝 i Rolnictwa w dawnym klasztorze bernardy雟kim przy ko軼iele 鈍. Anny w Warszawie. Znany gmach Zach皻y wybudowano dopiero w 1900 r. (proj. S. Szyller).
  4. Dotyczy to szczeg鏊nie urz璠nik闚. Ordery takie jak 鈍. Anny nadawano w豉郾ie za wzorowe pe軟ienie obowi您k闚, co stawia pod znakiem zapytania patriotyzm naszych przodk闚.

    Wi璚ej o urz璠nikach polskich w s逝瘺ie rosyjskiej zob. A. Chwalba, Polacy w s逝瘺ie Moskali, Warszawa 1999.

  5. D. Jendryczko, Walory artystyczne pomnik闚 pow您kowskich [w:] Cmentarz Pow您kowski w Warszawie, J. Waldorff [i in.], Warszawa 1982, s. 16-17.
  6. D. Jendryczko, Pomniki sztuki cmentarnej..., s. 39.
  7. W ten spos鏏 "dorabiali" m.in. Wojciech 安i璚ki, Jakub Tatarkiewicz, W豉dys豉w Oleszczy雟ki, Daniel Zaleski. Wystarczy te przyjrze si zdj璚iu pracowni Boles豉wa Syrewicza, aby zauwa篡, 瞠 jest zape軟iona g堯wnie popiersiami.


Do g鏎y