Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Sztuka nagrobna Cmentarza Pow您kowskiego w "zarysie"
Presja oryginalno軼i?

Pomniki pow您kowskie bez w徠pienia s zabytkami, lecz nazwanie nich dzie豉mi podnios這by ci郾ienie niejednemu historykowi sztuki ;). Nie chodzi tu tylko o kryteria estetyczne, lecz r闚nie o masowy z za這瞠nia charakter nagrobk闚. Dzie這 sztuki, jako wytw鏎 indywidualnej muzy najlepiej "czuje si" w pojedynk, a kiedy powstaj jego kopie przestaje ju by czym wyj徠kowym1.

Niestety, czy zwyk造 kamieniarz czy wielki artysta, tworz帷 nagrobek musia liczy si z tym, 瞠 pr璠zej czy p騧niej jego projekt znajdzie licznych na郵adowc闚. Tak popularno嗆 zdoby np. pos庵 zadumanej niewiasty, kt鏎ym Pawe Mali雟ki przyozdobi gr鏏 Aleksandra Janickiego (zm. 1849 r., kw. 14). W r騜nych rozmiarach i w r騜nych wariacjach pojawia si a do ko鎍a XIX w. (zob. nagrobek Tekli z B康arzewskich Baranowskiej, zm. 1861 r., kw.

Podobn "karier" zrobi豉 figura Geniusza 鄉ierci d逝ta Daniela Zalewskiego (Zaleskiego) umieszczona na nagrobku Kazimiery z ㄆszczewskich Komierowskiej (1863 r., kw. 31 wpr.) "znajdywalna" nie tylko na Starych Pow您kach, lecz r闚nie na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie (gr鏏 rodziny Ludwika Liebert, zm. 1880 r.). Do "rekordzist闚", je郵i chodzi o ilo嗆 i zasi璕 wyst瘼owania, nale篡 pi瘯na figura anio豉 autorstwa Tadeusza Czajkowskiego (m.) z grobu Hilarego Zakrzewskiego (1862 r., kw. 19), kt鏎ej liczne "wariacje" opr鏂z Cmentarza Pow您kowskiego (m.in. nagrobek Marii z Bieli雟kich 奸iwi雟kiej, zm. 1879 r., kw. 40 czy rodziny Gajewskich i Walczewskich, ok. 1885 r., kw. K), znajdziemy tak瞠 na warszawskim Cmentarzu Prawos豉wnym (m.in. nagrobek Pelagii Dimitrowny z Dutovych 1o voto Pa隕evi 2o voto Moraki, zm. 1889 r.)) czy wile雟kiej Rossie (gr鏏 Aleksandra Hryniewieckiego, zm. 1900 r.).

Zleceniodawcy niezbyt si przejmowali, aby pomniki ich bliskich by造 naprawd wyj徠kowe. Podoba這 si i ju! :) Niewa積e by這, 瞠 po drugiej stronie alejki sta taki sam anio貫k (zob. uliczka mi璠zy kw. 176 i 28 wpr.), a na s御iednim grobie duma豉 ta sama niewiasta (nagrobki Kazimiery (zm. 1872 r.) i Marii (zm. 1879 r.) Ku豉kowskich, kw. 29 wpr.).

Czasami sam artysta kontrolowa "rozprzestrzenianie" si w豉snej tw鏎czo軼i. Tak np. z pracowni Teodora Skoniecznego masowo "wychodzi造" figury Chrystusa upadaj帷ego pod krzy瞠m (m.in. gr鏏 rodziny Zawadzkich, 1893 r., kw. P; Piekarskich i Grzybowskich, 1895 r., kw. 168), a Anio pokoju Leopolda Wasilkowskiego z grobu Jana Gella (kw. 39) znalaz si r闚nie na Cmentarzu Bernardy雟kim w Wilnie (l. 1908-1913). Jednak najliczniej polskie cmentarze "zaludni豉" figura 瘸這bnicy stoj帷ej pod krzy瞠m autorstwa Bart這mieja Mazurka. Pierwszy pomnik z tej serii pojawi si na grobie rodziny Alojzego Weiss (1895 r.; kw. 45) w 1895 r., a kolejny (sygnowany) w 1902 r. w miejscu spoczynku Macieja Go貫mbowskiego (kw. 158). Inne wersje, r騜ni帷e si wielko軼i lub szczeg馧ami znajdziemy na grobach Stefanii z Korsak闚 Jarz帳kowskiej (zm. 1894; kw. 177 wpr.) czy rodziny Zantman闚 (ok. 1895 r.; kw. 36), a tak瞠 wielu, wielu innych, tak w Warszawie, jak i poza ni.

Kiedy indziej zlecano wykonanie czego "w stylu" konkretnego dzie豉. Tak zapewne by這 z pomnikiem Juliana Markowskiego (1912 r., B. Mazurek, kw. Q) uderzaj帷o podobnym do wcze郾iejszego o kilka lat nagrobka Jana Gella (ok. 1908 r., L. Wasilkowski, kw. 39) czy nagrobkiem Oli Roszkowskiej (zm. 1903 r., A. Kurzawa, kw. 271) wykorzystuj帷ym pomys Teodora Skoniecznego zrealizowany w pomniczku Marii Zofii Wieczorek (1901 r., kw. 87)

Z jednej strony by to zaszczyt dla rze嬌iarza, znak, 瞠 jego dzie這 podoba si publiczno軼i. Czy jednak naprawd przek豉da這 si to na jaki zysk (presti穎wy lub finansowy)? 妃iem w徠pi. Sk康 bowiem publiczno嗆 mia豉 wiedzie, 瞠 ten akurat pomnik jest autorstwa Bart這mieja Mazurka, skoro wi璚ej ni po這wa wspomnianych figur nie by豉 sygnowana? Co ciekawe kilka z nich wysz這 z warsztatu Henryka 砰doka, gdzie Mazurek pracowa po przybyciu do Warszawy, lecz pojawia造 si na grobach nawet wtedy, kiedy artysta odszed z firmy... Dzisiaj co takiego nie oby這by si bez fascynuj帷ej batalii s康owej ;).

Korzystanie z cudzych wzor闚 w XIX w. by這 w pewnym sensie usankcjonowane. Zw豉szcza w 2. po這wie stulecia kr捫y造 po Europie liczne wzorniki, nie tyle konkretnych firm, co w豉郾ie wybitnych nagrobk闚. Mia造 one za zadanie propagowa ciekawe i estetyczne projekty. W polskich zbiorach zachowa這 si np. kilka zeszyt闚 Der Friedhof : Musterbuch ausgefhrter Grab-Denkm鄟er und Monumente der Gegenwart (Karlsruhe l. 50-80-te XIX w.)2, gdzie znajdziemy setki wzor闚 nagrobk闚: du篡ch i ma造ch, krzy篡 czy kaplic z cmentarzy austriackich, brytyjskich, francuskich i niemieckich. Kilka z nich zosta這 zrealizowanych na Starych Pow您kach (m.in. na grobie Leokadii i Antoniego Cyprysi雟kich; ok. 1850-1860, kw. 177; Franciszka Radoszewskiego, zm. 1846 r., kw. 157 czy J霩efa Roztopowicza, zm. 1847 r., kw. 2)3.

Kwestia "praw autorskich" nie by豉 w闚czas uregulowana, co pokazuje przyk豉d Mazurka czy Zalewskiego. Tym niemniej podszywanie si pod autora nie swojego dzie豉 by這 dosy ryzykowne. Przekona si o tym Hugon Kudera, sk康in康 architekt o du瞠j wyobra幡i i mo磧iwo軼iach tw鏎czych. W 1905 r. "ponios豉" go ambicja i w jednym z numer闚 czasopisma "Architekt" zamie軼i "sw鎩" projekt grobowca Matyldy Sawickiej (zm. 1905 r., kw. 176). Do redakcji miesi璚znika napisali jednak oburzeni architekci wiede雟cy Ernst Lindner i Theodor Schreier zarzucaj帷 Kuderze plagiat. Oskar瞠nie to zamkn窸o dla budowniczego 豉my polskiej prasy fachowej, cho nie zako鎍zy這 jego kariery4.

疾by jednak nie by這 smutno i aby軼ie nie wysnu造 wniosku, 瞠 w XIX w. to na cmentarzach tylko plagiaty sta造 ;), powiemy sobie o czym, co moim zdaniem, jest osi庵ni璚iem 闚czesnej sztuki cmentarnej, a mianowicie r騜norodno軼i motyw闚 i symboliki.

"Zwyk造" artysta jest pod tym wzgl璠em nieskr瘼owany (zw豉szcza dzi, niestety :( ), podczas gdy tw鏎ca nagrobk闚 ma z pozoru niewielki wachlarz mo磧iwo軼i, bowiem musi si ograniczy do tematyki zwi您anej ze 鄉ierci i/lub konkretnym zmar造m osobnikiem. Co wi璚ej, winien si pilnowa, aby jego dzie這 by這 zrozumia貫 dla kogo jeszcze ni on sam, bo za to mu przecie p豉c. Kto m鏬豚y sobie zatem pomy郵e, 瞠 w XIX w. tylko powielano wypracowane wcze郾iej tematy lub symbole nie wnosz帷 nic nowego.

A jednak w豉郾ie w XIX w. nagrobkach na dobre zago軼i造 anio造, "ewoluuj帷" w wiele gatunk闚, niespotykanych dotychczas w sztuce sepulkralnej (zob. Anio造 w sztuce cmentarnej XIX i pocz徠ku XX w.). Nowo軼i by造 r闚nie pomniki dzieci璚e, a w豉軼iwie ich nowe uj璚ie (zob. te Nagrobki dzieci璚e). Maluchy nie by造 bowiem pokazywane tylko podczas snu wiecznego, jak to praktykowano od XVI w.5 Pierwszy z serii "nowoczesnych" monument闚 wystawiony na grobie Jadzi Le郾iewskiej (1862 r., F. Cengler, kw. 6) ukazuje wsp馧cze郾ie ubran, jak najbardziej "obudzon" dziewczynk. Inny z kolei przedstawia dw鎩k ch這pc闚 w nastroju prawie do zabawy (gr鏏 Jana i Dominika Bohusz, 1869 r., F. Cenglera, kw. 175). Kt騜 by wreszcie np. w 鈔edniowieczu wystawi sobie nad trumn wiejskiego ch這paka z fujark (nagrobek Ignacego Komorowskiego, 1859 r., W. 安i璚ki, kw. 11) czy ch這pka w sukmanie (nagrobek Mieczys豉wa Brzezi雟kiego, zm. 1911 r., L. Wasilkowski, kw. 174)?

Wydaje mi si, 瞠 bogactwo 廝鏚e, 闚 nakaz si璕ania do sztuki minionej (historyzm) i przetwarzania jej (eklektyzm) dawa造 闚czesnym artystom szerokie pole do popisu. Nawet w tak "odtw鏎czej" dziedzinie, jak sztuka cmentarna. Trzeba tylko uwa積ie popatrze, do czego gor帷o zach璚am :).

Dzi na zjawisko powielania cudzych wzor闚 patrzymy do嗆 krytycznie, jako na 鈍iadectwo nie do嗆 rozwini皻ej wyobra幡i. Szuka sepulkralna rz康zi si jednak innymi prawami, co te ci庵le przypominam ;). Tym niemniej, nawet z tego pobie積ego przegl康u "zapo篡cze" wida, jak rze嬌a pow您kowska "promieniowa豉" na inne nekropolie w mie軼ie i poza nim.

By豉 te i druga strona medalu. Jako si rzek這 wy瞠j (zob. Snobizm i jego skutki) spo貫cze雟two polskie przez ca造 XIX w. tkwi這 w kompleksach wobec reszty Europy, ceni這 wy瞠j produkty zagraniczne ni krajowe. Nie bez przyczyny wi璚 Boles豉w Syrewicz "wizytowa" zagraniczne nekropolie, przywo膨c stamt康 nowe wzory czy pomys造6. My郵, 瞠 gdyby kto kontynuowa badania p. Wies豉wa Procyka, odnalaz豚y na Cmentarzu Pow您kowskim jeszcze wiele, wiele kopii obcych dzie, kt鏎e mia造 zrekompensowa Warszawiakom ich prowincjonaln(?) sztuk.

© Sowa
1.11.2009

Przypisy

  1. Nie b璠 wnika w zasadno嗆 tezy o unikatowym charakterze dzie豉 sztuki, bo jak wspomnia豉m nie znalaz豉m jego zadowalaj帷ej definicji.
  2. Z opisu bibliograficznego British Library wynika, 瞠 w l. 1859-1880 ukaza這 si a 58 zeszyt闚, a by豉 to Neue Folge, czyli Nowa seria. Przedsi瞝zi璚ie cieszy這 si wi璚 spor popularno軼i, skoro wydawcy op豉ca這 si je kontynuowa.
  3. Wi璚ej zob.: W. Procyk, XIX-wieczny wzornik pomnik闚 nagrobnych : pr鏏a okre雲enia sposob闚 i zakresu wykorzystania wzor闚 na cmentarzu pow您kowskim [w:] Cemetery art : dokuments [!] = Sztuka cmentarna : dokumenty = L'art de cimetiere : dokuments [!] / [ed. O. Czerner, I. Juszkiewicz], Wroc豉w 1995, s. 277-285.
  4. Kudera by pono projektantem m.in. Bazyliki Naj鈍i皻szego Serca Jezus przy ul. Kaw璚zy雟kiej (wraz z ㄆkaszem Wolskim; l. 1907-1923) i ko軼io豉 Chrystusa Kr鏊a Pokoju przy ul. Modli雟kiej (po 1920 r.) w Warszawie. S to jednak dane wyszukane w internecie (tj. nie do ko鎍a wiarygodne), natomiast je郵i chodzi o 廝鏚豉 ksi捫kowe (z dzie貫m Stanis豉wa υzy na czele) Kudera dla nich nie istnieje.
  5. W豉軼iwie na Starych Pow您kach znajdziemy bardzo ma這 takich pomniczk闚 (m.in. Aleksandra Rzempo逝skiego, zm. 1824 r., kw. 9).
  6. Tak samo zreszt w豉軼iciel firmy sztukatorsko-odlewniczej Ludwik Pyrowicz sprowadza z Berlina wzory stiuk闚.


Do g鏎y