Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Sztuka nagrobna Cmentarza Pow您kowskiego w "zarysie"
Kamie kamieniowi nier闚ny

Wiemy ju, od czego zale瘸 wyb鏎 materia逝 na nagrobek (zob. Burze historii a sztuka Starych Pow您ek). Przyjrzymy si zatem, jakie gatunki kamienia czy innych surowc闚 pojawia造 si na Cmentarzu Pow您kowskim.

Od zarania dziej闚 cmentarza wi瘯szo嗆 pomnik闚 sporz康zana by豉 z wapienia oraz piaskowca, popularnych praktycznie do II wojny 鈍iatowej. Zw豉szcza nagrobki neoklasycystyczne nie grzeszy造 r騜norodno軼i tworzywa. Najcz窷ciej korzystano z kremowych lub jasno-pomara鎍zowych odmian piaskowca, lecz na prze這mie XIX/XX w. popularno嗆 zyska豉 jego odmiana czerwona (np. nagrobek rodziny Sztumberk-Rychter, L. Wasilkowski, kw. 175; pomnik Heleny z Osi雟kich Szaw這wskiej, zm. 1904 r., Z. Otto, kw. 190).

Oba te gatunki kamienia mia造 bardzo szerokie zastosowanie: wykuwano z nich sarkofagi, stele czy coko造, rze嬌iono pos庵i i popiersia, a tak瞠 budowano kaplice grobowe (np. wykonane z czerwonego piaskowca mauzoleum rodziny Kisiel-Kisla雟kich, ok. 1910 r., S. Szyller, kw. Z; rodziny Domaradzkich i Drogowskich, kw. Z).

W ostatniej 獞ierci XIX w. na Cmentarzu Pow您kowskim zacz掖 si pojawia granit i bia造 marmur, chocia mo磧iwo軼i sprowadzenia materia逝 istnia造 teoretycznie ju od 1845 r. tj. uruchomienia pierwszej linii kolejowej mi璠zy Warszaw a Wiedniem. Pomniki granitowe upowszechni Andrzej Pruszy雟ki, a marmurowe - Boles豉w Syrewicz. Chocia oba zalicza造 si raczej do materia堯w kamieniarskich "z g鏎nej p馧ki", lecz wi瘯sz popularno軼i cieszy si granit. Wykuwano z niego g堯wnie proste nagrobki w formie obelisk闚 i masywnych krzy篡 na cokole i/lub sarkofagu. Tymczasem marmur kararyjski s逝篡 przede wszytkim do kompozycji rze嬌iarskich, przez co koszt wykonanych w nim pomnik闚 by tak wysoki, 瞠 nigdy nie dor闚na造 popularno軼i nagrobkom granitowym, a tym bardziej wapiennym czy piaskowcowym.

Ju w l. 30-tych XX w. pojawi si wzgl璠nie trwa造 i niedrogi materia, czyli lastryko (terrazyt). W豉軼iwie jest to mieszanina cementu i 篤iru, kt鏎e mo積a dowolnie formowa, lecz jako tak si z這篡這, i do u篡tku cmentarnego wykonuje si w nim g堯wnie p造ty lub wazony1. W czasach powojennej biedy sta si bardzo popularny i niestety tak ju zosta這, co Tadeusz M. Rudkowski uzna za: "(...) najwi瘯sze za鄉iecenie cmentarzy na przestrzeni ostatnich dwustu lat."2 Trudno si z tym nie zgodzi :(

Na prze這mie XX/XXI w. na Cmentarz Pow您kowski powr鏂i造 inne gatunki kamienia3, zw豉szcza granit, kt鏎y teoretycznie ma 鈍iadczy o wysokim statusie maj徠kowym zmar貫go i/lub jego rodziny. Niestety zmianie nie uleg造 formy nagrobk闚, przez co ta ma豉 "rewolucja" jest praktycznie niezauwa瘸lna. Zdarzaj si r闚nie pomniki z piaskowca, czasami bardzo zgrabnie nawi您uj帷e do form historycznych (zw豉szcza stel). Gorzej, je郵i kto powa篡 si na rze嬌 figuraln, czy to w piaskowcu, czy powracaj帷ym do 豉sk marmurze kararyjskim. Mo瞠 jestem "skrzywiona" i nie rozumiem sztuki nowoczesnej, ale proporcje niekt鏎ych "kompozycji" wo豉j o pomst do nieba :/

Drugim, dzi niemal zapomnianym tworzywem nagrobkowym, by metal, zw豉szcza 瞠liwo i br您.

Na Starych Pow您kach 瞠liwo pojawi這 si ju w l. 30-tych XIX w. i du膨 popularno嗆 zyska這 zw豉szcza w nast瘼nym dziesi璚ioleciu, lecz ch皻nie stosowano je a do czas闚 wsp馧czesnych.

Sporz康zano ze fantazyjne ogrodzenia grob闚, kraty w wej軼iach do kaplic (np. mauzoleum rodziny Hipolita Cieszkowskiego, ok. 1884 r., kw. 178 pod murem ul. Pow您kowskiej), ozdobne krzy瞠, misterne baldachimy (nagrobek Wojciecha Bia這sukni, 1822 r., kw. 22; a zw豉szcza rodziny Remigiusza Mianowskiego i Kopczy雟kich, ok. 1844 r., S. Uwarow, kw. 10) czy ca貫 pomniki o r騜nych formach (nagrobek Antoniego Magiera, zm.1837 r., kw. 8, Franciszka M這kosiewicza, zm. 1845 r., kw. 25, Andrzeja Go這雟kiego zm. 1854 r., kw. 17 lub monumentalna wie瘸 rodziny Stanis豉wa Lilpopa, zm. 1866 r., kw. B4). Zdarza造 si nawet 瞠liwne rze嬌y jak np. figurka anio豉 na grobie Eugenii Budkiewicz (zm. 1879 r., kw. 5), powt鏎zony na miejscu spoczynku rodziny Miaskowskich i Goebl闚 (ok. 1885 r., kw. 158)5. Ciekawy jest te pomnik Marii z Ho這wi雟kich Kuszel (zm. 1893 r., kw. 53) z pi瘯nym niewie軼im popiersiem o g這wie przykrytej woalem. ζtwo uzna go za podobizn zmar貫j, gdyby nie to, 瞠 na warszawskim Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym znajduje si taki sam na grobie... m篹czyzny, Stefana Olbrachta Lasockiego (zm. 1891 r.).

Nie by to drogi materia, a technika pozwalaj帷a wykona wiele kopii tego samego dzie豉 sprawi豉, 瞠 niekt鏎e wzory powielano "w niesko鎍zono嗆". Tym niemniej ilo嗆 motyw闚, jakie oferowano klientom by豉 ogromna, wi璚 nawet na jednym ma造m cmentarzu, a co dopiero na Starych Pow您kach, nie odnosi si wra瞠nia monotonii.

Z kolei br您 by ju surowcem dro窺zym i s逝篡 g堯wnie do sporz康zania plakiet portretowych, a od ko鎍a XIX w. tak瞠 do odlewania rze嬌 figuralnych (np. nagrobek Wac豉wa Szymanowskiego, ok. 1905 r., W. Szymanowski, kw. 40) czy p豉skorze嬌 (np. grobowiec rodziny Micha豉 Mankielewicza, 1912 r., R.S. Lewandowski, kw. IV; rodziny MacDonald, ok. 1909 r., Z. Otto, kw. 32 wpr.).

Metal 闚 dawa arty軼ie ogromne mo磧iwo軼i, mo積a go by這 "gi望" na r騜ne sposoby ozdabiaj帷 pomniki mistern plecionk 這dyg, kwiat闚, li軼i. Do najpi瘯niejszych "popis闚" dawnych mistrz闚 kowalstwa nale膨 m.in. przepi瘯ne nagrobki Teodora i Anny G鏎skich (ok. 1864-1888, kw. H), Marii z Majkowskich (Maykowskich) Ilnickiej (zm. 1897 r., elementy metalowe R. Szczewczykowski, kamieniarka A. Pruszy雟ki, kw. 177)6, Romana Szewczykowskiego (note bene w豉軼iciela firmy zajmuj帷ej si kowalstwem artystycznym, 1902 r., W. Ross i wsp馧pracownicy, kw. 12), J霩efa Rokickiego, zm. 1923, kw. 213). Warto te odszuka metalowe sztalugi oplecione bujn ro郵inno軼i na grobie rodziny Sapieh闚 i Lesisz闚, (kw. 176).

Spaceruj帷 po Starych Pow您kach wyra幡ie wida, jak zmieniaj si potrzeby estetyczne pokole. Nasi przodkowie nie cierpieli pustki i jednostajno軼i. Nagrobek, nawet najprostszy nie m鏬 si oby bez jakiego ornamentu, symbolu 瘸lu czy nadziei. Co wi璚ej przez ca造 XIX w., a zw豉szcza na prze這mie XIX/XX w. 陰czono elementy kamienne i metalowe. Tak wi璚 monument z piaskowca otoczony by kutym ogrodzeniem, na granitowym obelisku umieszczano br您owe "aplikacje" (portrety lub ornamenty z li軼i palmowych, wie鎍e itp.), na prze這mie XIX/XX w. sta這 si modne 陰czenie br您owych lub kamiennych rze嬌 z polerowanymi gatunkami kamienia (grobowiec Juliana Frageta, 1907 r., B. Jeziora雟ki, kw. 159; Rocha Mianowskiego i rodziny Borz璚kich, 1909 r., T. Skonieczny, kw. 178). Ba! zdarza造 si takie "mozaiki", jak mauzoleum rodziny Naimskich ob這穎ne r騜nymi gatunkami kamienia (proj. L. Marconi, kw. 181).

Wbrew pozorom gatunek kamienia ma znaczenie nie tylko estetyczne. To w豉郾ie od jego twardo軼i, a wi璚 豉two軼i obr鏏ki, zale篡 forma nagrobka. Mi瘯ki piaskowiec idealnie nadaje si do rze嬌ienia w przeciwie雟twie do twardego granitu. Tak wi璚 od tego, co brali do r瘯i tw鏎cy nagrobk闚, zale瘸豉 "malowniczo嗆" naszego cmentarza.

© Sowa
1.11.2009

Przypisy

  1. Poza cmentarzem bywa u篡wany g堯wnie do wyk豉dania posadzek, schod闚 lub... do produkcji koszy na 鄉ieci.
  2. T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, Wroc豉w 2006, s. 246.
  3. Cz窷ciowo jest za to odpowiedzialny Komitet Pow您kowski, kt鏎emu uda這 si sk這ni w豉dze diecezji warszawskiej do wydania w 1984 r. zakazu stosowania lastryka i betonu w najstarszej cz窷ci Cmentarza Pow您kowskiego. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie..., s. 246.
  4. O problemie autorstwa tego monumentu zob. Neoromanizm i neogotyk.
  5. Jeden z anio堯w znikn掖 zreszt w 2006 r. Kompletna para znajduje si m.in. w... ko軼iele 鈍. Karola Boromeusza (pomalowana na z這to zdobi mens o速arza g堯wnego), a kopia jednego z pos庵闚 na grobie Stasia Goebel (zm. 1874 r.) na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie.
  6. Ilnicka by豉 przez ponad 30 lat redaktork znanego czasopisma "Bluszcz", st康 zapewne jej gr鏏 ozdobi w豉郾ie wykuty w metalu, pn帷y si fantazyjnie bluszcz.


Do g鏎y