Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego a style i kierunki
Neoklasycyzm

Cmentarz Pow您kowski powsta w czasach, kiedy nad uwag i wyobra幡i artyst闚 zn闚 niepodzielnie zapanowa豉 sztuka staro篡tnych Grek闚 i Rzymian. Nie by to pierwszy raz (por. renesans), ani te ostatni (zob. Modernizm), cho moim skromnym zdaniem owo bezkrytyczne uwielbienie antyku bardziej ogranicza這 artyst闚 ni dawa這 im okazj "rozwin望 skrzyd豉"1. Ot, takie moje uprzedzenie ;)

Neoklasycyzmem okre郵a si sztuk ko鎍a XVIII i 1. po這wy XIX w.2. Nie by to jednak styl jednolity. Akurat wtedy, kiedy na Starych Pow您kach zacz皻o wystawia kamienne nagrobki, triumfy 鈍i璚i tzw. empire. Stworzony zosta na potrzeby Napoleona I, kt鏎y, nawi您uj帷 do przepychu Cesarstwa Rzymskiego, chcia przyda sobie wi瘯szego splendoru.

Czym w豉軼iwie wyr騜niaj si pomniki neoklasycystyczne? Ot騜 nie chodzi tylko o powielanie motyw闚 antycznych, cho naturalnie "przyzwoity" nagrobek nie m鏬 si obej嗆 bez meandr闚, girland (feston闚), naszczytnik闚 (akroterion闚) z palmet, stylizowanych li軼i akantu, tzw. "bawolich oczu" i oczywi軼ie kolumn we wszytkich porz康kach. Ma這 tego! empire wymaga jeszcze wie鎍闚 laurowych z wij帷ymi si wst璕ami, or堯w, lw闚 czy motyw闚... egipskich (np. sfinksy), a w spadku po renesansie i baroku znalaz造 si jeszcze panoplia3. Jednak s這wem-kluczem nie by豉 ornamentyka czy symbolika, tylko harmonia i umiar.

Ka盥y fragment pomnika nagrobnego winien posiada "swoje" miejsce i proporcje. Bez wzgl璠u na to, czy mamy do czynienia z rze嬌, kaplic czy stel, 瘸den z ich element闚 nie mo瞠 by przypadkowy. Jednocze郾ie nale瘸這 oszcz璠nie szafowa motywami zdobniczymi, czemu jednak nie podporz康kowa si empire oraz... gusta mieszcza雟kie.

Troch innymi prawami "rz康zi豉" si rze嬌a figuralna, zw豉szcza stawiana na cmentarzu, Mia豉 bowiem pe軟i ambitne zadanie dzie豉 ponadczasowego, a przede wszytkim ciesz帷ego oko. St康 nacisk na idealizacj (w przypadku portret闚), unikanie odniesie do miejsca i czasu, w jakich powsta豉 rze嬌a (rezygnacja z odtwarzania wsp馧czesnego ubioru), a tak瞠 pewna "dostojno嗆" pos庵闚 uzyskiwana wybieraniem statycznej pozy.

Neoklasycyzm na Cmentarzu Pow您kowskim to przede wszytkim wielki powr鏒 antycznych wzor闚 nagrobk闚, cho jednocze郾ie narodzi這 si te kilka ciekawych "nowo-twor闚".

Najpopularniejsze by造 wi璚 rzymskie cippusy4 oraz stele5. Szersze ich 軼iany pokrywano inskrypcj i/lub p豉skorze嬌, a w篹sze pozostawiano g豉dkie lub - je郵i los okaza si wyj徠kowo okrutny - tak瞠 epitafiami kolejnych zmar造ch. Ca這嗆 wie鎍zono daszkiem dwuspadowym lub o przekroju p馧walca, dodawano naszczytniki czy inne "ornamentalia" (zw豉szcza urny przykryte kirem), uzyskuj帷 niewielki, acz elegancki nagrobek "w stylu" dawnych Rzymian. Z biegiem lat cippus zacz掖 pe軟i funkcj coko逝 dla mniej lub bardziej wynios造ch krzy篡.

Do wzor闚 antycznych odwo造wa造 si r闚nie pomniki w formie sarkofag闚, aczkolwiek niewiele z nich pe軟i豉 rol "autonomicznego" dzie豉 sztuki nagrobnej. Za wyj徠kiem pomnika Cypriana Godebskiego (zm. 1809 r., kw. 10), wiele by這 cz窷ci sk豉dow wi瘯szej ca這軼i (pomnik Wandy B帷ewicz, zm. 1827 r., K. Hegel, kw. 1), gin帷 pod detalem rze嬌iarskim (np. nagrobek rodziny B貫szy雟kich i Wiemann闚, ok. 1849 r., kw. 12).

Novum w stosunku do czas闚 staro篡tnych by pomnik w formie kolumny umieszczonej na cokole. "Klasyczny" jego przyk豉d mo瞠my podziwia na grobie Antoniego Magiera (zm. 1837 r., kw. 8). Wygl康a on raczej niczym jaka kompozycja ogrodowa, a o funkcji cmentarnej przypomina tylko urna umieszczona na szczycie (zreszt ozdobiona krzy瞠m). O wiele powszechniejsze by這 prze豉mywanie kolumny, co mia這 symbolizowa przerwane 篡cie ludzkie (nagrobek ks. Konstantego Dembka, zm. 1828 r., kw. 1).

Dochodzimy wreszcie do tego, co "tygryski lubi najbardziej" ;) tj. rze嬌y figuralnej. I tu niestety czeka nas rozczarowanie. W pierwszych dziesi璚ioleciach istnienia Cmentarza Pow您kowskiego ozdobi這 go niewiele pos庵闚. Ot, nieliczne popiersia (np. gr鏏 Stanis豉wa W璕rzeckiego, zm. 1845 r., J. Tatarkiewicz, kw. 15) i powielane niemal a do znudzenia (tak瞠 w nast瘼nych dekadach) figury zadumanych niewiast odzianych w grecki peplos i zastyg造ch w klasycznym kontrapo軼ie. Do Warszawy "sprowadzi" je Pawe Mali雟ki, z kt鏎ego pracowni wyszed m.in. pomnik Franciszka Bernarda (zm. 1823, kw. 28) oraz moja ulubiona (z tej serii) rze嬌a dziewczyny na grobie Aleksandra Janickiego (1849 r., kw. 14) z tajemniczym u鄉iechem b陰dz帷ym na ustach. Wcze郾iej ten sam motyw powieli ucze Mali雟kiego, Jakub Tatarkiewicz, wystawiaj帷 podobnie upozowan bia這g這w w miejscu spoczynku rodziny Piotrowskich (1836 r., kw. 8). I chocia modelunek draperii jej szaty zadowoli造by najbardziej wybrednego krytyka, to ja i tak wol pomnik Janickiego ;)

Na tym tle oryginalno軼i wyr騜nia si monument Cecylii Krysi雟kiej (1848 r., J. Tatarkiewicz, kw. 8)) ozdobiony wp馧le膨c postaci niewiasty. 毒鏚貫m natchnienia artysty by造 niew徠pliwie starorzymskie sarkofagi, lecz Tatarkiewicz pozwoli sobie na istotne odst瘼stwo od "kanonu", umieszczaj帷 pos庵 酥i帷ej (umar貫j?) Cecylii pod... neogotyckim baldachimem6.

Pod koniec "panowania" neoklasycyzmu na Starych Pow您kach pojawi造 si r闚nie pierwsze nagrobki dzieci璚e. Jeden z pi瘯niejszych zaprojektowa Konstanty Jakubowski (1805-1852) na gr鏏 Gabriela Komorowskiego (1851 r.; kw. 13). Nagrobek ten cieszy si sporym uznaniem, gdy mo積a go spotka w wielu miejscach starej cz窷ci Cmentarza Pow您kowskiego7.

C騜, wbrew moim smutnym zapowiedziom, z rze嬌 neoklasycystyczn nie by這 a tak znowu 幢e ;). Prawdziwa "tragedia" dotyczy kaplic nagrobnych, kt鏎ych praktycznie nie ma. Wyj徠kowym ewenementem jest wi璚 mauzoleum rodziny Zandbang闚 (1863 r., kw. 179), cho za jej neoklasycznym "zaszufladkowaniem" przemawia tylko chronologia powstania i wyj徠kowa skromno嗆 kszta速闚.

Inspiracje antyczne objawi造 si nie tylko w kszta速ach i ornamentach pomnik闚 pow您kowskich, ale te w doborze symboli, jakimi zdobiono nagrobki. Cmentarz Pow您kowski zak豉dano w czasach, kiedy popularna by豉 filozofia o鈍iecenia niech皻nego (czasem nawet wrogiego) religii, a jednocze郾ie przej皻ego uniwersalnymi warto軼iami, jakie rzekomo przenika造 kultur staro篡tnych Grek闚 i Rzymian. St康 te najstarsze8 pomniki pow您kowskie zdobi造 g堯wnie symbole zaczerpni皻e z kanonu antycznego jak: w捫 zjadaj帷y w豉sny ogon, opuszczone pochodnie, urny, a gdzieniegdzie mo積a spotka postacie z mitologii np. Chronosa (gr鏏 Hipolita Mikorskiego, zm. 1821 r., kw. 9) czy Tanatosa (gr鏏 Wandy B帷ewicz, zm. 1837 r., K. Hegel, kw. 1)

Z moich obserwacji wynika, 瞠 je郵i idzie o symbolik, nigdy nie stosowano si "ortodoksyjnie" do wzor闚 staro篡tnych. Stopniowo na pow您kowskich nagrobkach pojawi造 si zatem czaszki, sowy, klepsydry a wreszcie krzy瞠. Ciekawym przyk豉dem owego "synkretyzmu", zapowiadaj帷ym XIX-wieczny eklektyzm, jest nagrobek rodziny Majewskich (1826 r., kw. 8). Obok personifikacji snu/鄉ierci (skrzydlata posta z mak闚kami) znajdziemy na nim Chrystusa zmartwychwsta貫go, alegori wiary chrze軼ija雟kiej (lub Ko軼io豉, kobieta z krzy瞠m) oraz sowy, g堯wki anio趾闚 i urn przykryt kirem.

Neoklasycyzm (jak chc historycy sztuki) "straci impet" w po這wie XIX w., lecz nigdy nie przesta by popularny. Wprowadzone w pierwszych dekadach XIX w. formy nagrobk闚 "zadomowi造" si na Cmentarzu Pow您kowskim na d逝gie, d逝gie lata (zob. Sztuka 2. po這wy XIX w. Kanon form). R闚nie "nie鄉iertelna" by豉 symbolika antyczna, 鈍ietnie rozumiana co najmniej do II wojny 鈍iatowej (por. symboliczno-secesyjny nagrobek rodziny Laurysiewicz闚, pocz. XX w.?, kw. 251).

Z drugiej strony polska krytyka niech皻na by豉 nowinkom, zw豉szcza rze嬌ie rodzajowej i zbyt realistycznej (weryzm), tote na cmentarzach klasycyzm trwa sobie w najlepsze a do pocz徠ku XX w. (zob. Modernizm). Stanowi bowiem idealny 鈔odek wyrazu dla tych, kt鏎zy pragn瘭i pow軼i庵liwie m闚i o swoim smutku albo odwo豉 si do wiecznych i uniwersalnych warto軼i.

© Sowa
1.11.2009

Przypisy

  1. Bardzo cz瘰to dochodzi這 bowiem do dos這wnego powielania wzor闚 antycznych por. ko軼i馧 鈍. Marii Magdaleny w Pary簑 z zewn徠rz b璠帷y prawie dok豉dn kopi grecko-rzymskiej 鈍i徠yni.
  2. Has這 neoklasycyzm [w:] Encyklopedia PWN. Edycja elektroniczna.

    Tym niemniej musimy sobie zdawa spraw, 瞠 umi這wanie antyku oraz uto窺amianych z nim warto軼i jest tendencj ponadczasow i ci庵le powraca (por. rze嬌y Igora Mitoraja), co te nazywamy szerszym terminem klascycyzm.

  3. panoplium - motyw dekoracyjny sk豉daj帷y si z element闚 uzbrojenia. - has這 panoplia, 逝py [w:] S這wnik terminologiczny sztuk pi瘯nych, pod red. S. Kozakiewicza, Warszawa 1969, s. 268.
  4. cippus - prostopad這軼ian ustawiony kr鏒szym bokiem (w przeciwie雟twie do sarkofagu) na ziemi. W czasach nowo篡tnych cippusy bywa造 formowane r闚nie na planie kwadratu i czasami lekko zw篹ane ku g鏎ze.
  5. stela - p造ta ustawiona pionowo. W sztuce antycznej zazwyczaj nie posiada豉 zwie鎍zenia.
  6. Z biegiem lat uleg on zniszczeniu i zapomnieniu. Zosta odkryty i zrekonstruowany dopiero podczas prac konserwatorskich z 1979 r. - T.M. Rudkowski, Cmentarz Pow您kowski w Warszawie : panteon polski, (Nasze Pami徠ki i Krajobrazy), Wroc豉w 2006, s. 116.
  7. Uderzaj帷o podobny do nagrobka Gabriela Komorowskego jest pomnik Aleksandra Rzempo逝skiego (zm. 1824 r.; kw. 9), kt鏎y jednak nie jest sygnowany.
  8. Najstarsze z zachowanych. Reorganizacja przestrzeni cmentarza pod koniec l. 30-tych XIX w. poci庵n窸a za sob likwidacj wielu nagrobk闚. Kto wie, jak one wygl康a造? Czy by造 bardziej czy mniej 鈍ieckie?
 


Do g鏎y