Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego


Sztuka Cmentarza Pow您kowskiego a style i kierunki
Romantyzm

W l. 50-tych XIX w., kiedy na scen artystyczn wkroczy這 nowe pokolenie absolwent闚 Szko造 Sztuk Pi瘯nych, na Cmentarz Pow您kowski zawita romantyzm. Mia co prawda bardziej odlegle korzenie ni zwyk這 si uwa瘸 (por. XVIII-wieczny sentymentalizm), lecz w sztukach plastycznych ujawni si znacznie p騧niej i nie tak wyrazi軼ie, jak w literaturze.

W豉軼iwie okre郵enie jakiego nagrobka dzie貫m romantycznym - tak, jak m闚i si np. o rze嬌ie gotyckiej czy barokowej - jest cokolwiek ryzykowne. Romantyzm nie wykszta販i bowiem indywidualnych 鈔odk闚 wyrazu i o wiele trafniejsze by這by nazwanie go tendencj. Spraw dodatkowo komplikuje fakt, 瞠 (podobnie jak klasycyzm) by to kierunek achronologiczny, od czasu do czasu przygasaj帷y, ale zawsze obecny, zw豉szcza w nagrobkach.

Co jednak rozumiemy pod poj璚iem romantyzmu. Oczywi軼ie uczucia, du穎 uczu ;), najlepiej skrajnych i wyra瘸nych bez pow軼i庵liwo軼i lub konwencji. Na tym jednak nie koniec "rewolucji". M這dzi arty軼i chcieli "odda g這s" tera幡iejszo軼i i w og鏊e 鈍iatu realnemu. Koniec z patrzeniem w wieczno嗆! koniec z idealizacj, sztuczn, wyduman poz! koniec z mitologi i bohaterami historii antycznej! Tu i teraz jest najwa積iejsze! Ale... nie do ko鎍a. Romantyzm nie by豚y "sob", gdyby nie mistycyzm. Wiara w si喚 rozumu uleg豉 dewaluacji, c騜 wi璚 zostawa這? Religia, kt鏎a przecie nie kieruje si racjonalno軼i tylko wiar, oraz B鏬, pozostaj帷y niezg喚bion tajemnic.

Z za這瞠nia dzie這 romantyczne sprzeciwia這 si zatem wszytkim postulatom klasycyzmu: zamiast opanowania - ekspresja, zamiast kanon闚 formy - naturalno嗆 i swoboda, zamiast "uniwersalnej" tematyki mitologicznej - realizm i wsp馧czesno嗆 (w tym rodzajowo嗆 i ludowo嗆).

W praktyce, zw豉szcza je郵i idzie o sztuk cmentarn, nigdy ca趾owicie nie zerwano z klasycyzmem. Szczeg鏊nie w rze嬌ie a do "naszych czas闚" wa積iejsze by造 proporcje i pi瘯no pomnika ni rodzajowo嗆 lub realizm. Nast瘼cy Mali雟kiego, Tatarkiewicza, Hegla "wy篡wali" si zatem przede wszytkim w tematyce: ich dzie豉 by造 klasycystyczne w formie i romantyczne w tre軼i (parafrazuj帷 definicj socrealizmu) ;).

"Autorskim produktem" romantyzmu by nagrobek w formie masywnego g豉zu lub stylizowanych, spi皻rzonych kamieni, poro郾i皻ych paproci lub wiejskim kwieciem (stokrotki, maki). Stanowi on zazwyczaj podstaw dla krzy瘸, niekiedy imituj帷ego zbite konary drzewa (nagrobek W豉dys豉wa Kajetana Gozdawa Godlewskiego, zm. 1882 r., kw. 174). Pi瘯ny przyk豉d takiego pomnika wystawiono m.in. na grobie Antoniego Kautego (zm. 1843 r., kw. 11), a ju majstersztyk je郵i chodzi o dekoracj ro郵inn znajdziemy w miejscu spoczynku Ignacego Rutkowskiego (zm. 1865 r.). W Polsce taki kszta速 pomnika mia dodatkow, patriotyczn wymow, gdy uto窺amiano go z mogi陰 powsta鎍z. Chyba nie wszytcy byli tego 鈍iadomi, skoro krzy na ska趾ach spotykamy tak瞠 na grobach rosyjskich urz璠nik闚 pochowanych na wolskim Cmentarzu Prawos豉wnym1.

Wspomniany konserwatyzm w rze嬌ie sprawi, 瞠 nie znajdziemy na Cmentarzu Pow您kowskim "czysto" romantycznych dzie skulptury. Naturalnie s pewne wyj徠ki. Wielkim wydarzeniem by這 wystawienie pomnika Ignacego Komorowskiego (1859 r. W. 安i璚ki, kw. 13), kompozytora muzyki do pie郾i ludowych. Nawet najbardziej "klasyczni klasycy" nie 鄉ieli (otwarcie) krytykowa dzie豉 Wojciecha 安i璚kiego. Artysta ozdobi Stare Pow您ki figur bosonogiego, wiejskiego pachol璚ia, odzianego w zwyk陰 koszulin, kt鏎y zdj患szy czapk z szacunkiem sk豉da wieniec kwiat闚 na lirze "如iewaka Kaliny". Gdzie tu patos? Gdzie ponadczasowo嗆? A jednak pomnik jest pe貫n klasycystycznej harmonii i jakiego wewn皻rznego spokoju.

W nast瘼nych latach niecz瘰to powracano do rze嬌y rodzajowej, ale motywy ludowe nigdy nie zanik造, co wida w pomnikach nagrobnych Wac豉wa Bourmeister-Radoszkowskiego (zm. 1865 r., kw. 9), Zygmunta Glogera (zm. 1910, B. Mazurek, Cz. Makowski - medalion, kw. 52) czy Feliksa Zakrzewskiego (1913 r., L. Panzeri, kw. 161)2.

Realizm wkrada si na Cmentarz Pow您kowski r闚nie mniej "przebojowo", co te mo瞠my prze郵edzi na przyk豉dzie rze嬌y portretowej. Jeszcze wizerunki Franciszka Bolemira Kwieta (1868 r., F. Cengler, kw. 31?) czy Bronis豉wa Choynowskiego (1871 r., F. Cengler, kw. 20), chocia do嗆 wiernie oddaj fizjonomi modela, nie wykraczaj "realizmem" poza ukazanie twarzy. Wystarczy por闚na je z popiersiami Jana B帷ewicza (1864 r., E. Zb御ki, kw. 1) czy biskupa Jana Dekerta (zm. 1861 r., H. Stattler, Al. Katakumbowa, filar 46), aby zobaczy do czego d捫yli romantycy.

Postulaty "rodzajowo軼i", mistycyzmu oraz religijno軼i nie pozosta造 bez tw鏎czego wp造wu na symbolik i ornamentyk pow您kowskich nagrobk闚. Dzi瘯i romantyzmowi Cmentarz Pow您kowski "zakwit" i "zazieleni" si licznymi odmianami kamiennych kwiat闚, paproci, bluszczu itp. ro郵inno軼i. Cz窷 z nich mia豉 charakter li tylko dekoracyjny (np. papro), lecz wi瘯szo嗆 "m闚i豉" o pi瘯nie i cnotach zmar貫j/go (kwiaty np. lilie, r騜e, stokrotki), wieczno軼i (np. bluszcz, ga陰zki d瑿owe), 郾ie, kt鏎y jest "bratem 鄉ierci" (maki). Z kolei zami這wanie do tajemniczo軼i i grozy rozpowszechni這 na Starych Pow您kach sowy, a tak瞠 klepsydry, czaszki i piszczele.

Niew徠pliwie najwi瘯szym i najbardziej trwa造m "osi庵ni璚iem" romantyzmu, by這 przywr鏂enie niepodzielnej hegemonii symboliki religijnej. Od po這wy XIX w. nagrobki nie mog造 obej嗆 si bez krzy瘸 lub bardziej wysublimowanych odwo豉, jak np. motyw krzy瘸, kotwicy i p這mienia/serca gorej帷ego, czyli symbole cn鏒 teologicznych (Wiara, Nadzieja, Mi這嗆).

Prawdziwym "osi庵ni璚iem" by這 jednak "sprowadzenie" na Cmentarz Pow您kowski boskich wys豉nnik闚, czyli anio堯w, kt鏎e odt康 sta造 si niemal uniwersalnym symbolem "wszytkiego cmentarnego" (zob. Anio造 w sztuce cmentarnej XIX i pocz徠ku XX w.). Cz瘰tokro trudno zreszt odr騜ni chrze軼ija雟kiego anio豉 od rzymskiego geniusza, a o szczeg鏊ny b鏊 g這wy ;) przyprawi mnie pos庵 na grobie kompozytora J霩efa Elsnera (1859 r., W. 安i璚ki wg proj. I. Gierdziejewskiego, kw. 159). Ni to bowiem kobieta, ni m篹czyzna, je郵i geniusz, to czemu nie nagi, jakim ukazywali go Grecy, Rzymianie i ich na郵adowcy Berthel Thorvaldsen lub Antonio Canova? Na szcz窷cie w nast瘼nych latach arty軼i byli ju bardziej... "zdecydowani" ;)

Znaczenie romantyzmu dla sztuki, zw豉szcza sztuki cmentarnej, by這 ogromne. W skostnia貫 nieco formy pseudoantyczne tchn掖 nowe 篡cie, poszerzy repertuar nagrobk闚 i urozmaici ich ornamentyk. No i te anio造, bez kt鏎ych Stare Pow您ki nie by造by "sob" ;) Tym niemniej nie wytworzy 瘸dnych form monumentalnych (np. kaplic), a ju szczeg鏊nie trudne jest wskazanie artyst闚 romantycznych. Za wyj徠kiem Wojciecha 安i璚kiego wi瘯szo嗆 tw鏎c闚 monument闚 cmentarnych pali豉 kadzid這 na dw鏂h o速arzach ;).

© Sowa
1.11.2009

Przypisy

  1. Liczne przyk豉dy mo積a znale潭 na Cmentarzu Prawos豉wnym w Warszawie.
  2. Po tym ostatnim pomniku trudno domy郵i si profesji figury, gdy ci庵le kto kradnie kos :-/ Kopia tego monumentu znajduje si w Mediolanie.
 


Do g鏎y